Faclair na Gàidhlig

Website

Faclair na Gàidhlig Faclair na Gàidhlig: Faclair eachdraidheil na / A historical dictionary of Scottish . www.faclair.ac.uk

06/10/2026

CONACHAG-GHIOMACH 🦀🐚
~ a hermit crab

Dictionary entry: https://www.faclair.ac.uk/entries/69

Occasionally we come across words that have only one attestation. That’s the case, for now at least, for CONACHAG-GHIOMACH.

Faclair editors are understandably cautious about dealing with words which lack evidence of usage. In this case, however, there are reasons to think that the source is reliable.

This word was collected in 1968 in fieldwork carried out by the Historical Dictionary of Scottish Gaelic (HDSG), now part of DASG.

The informant was Gibidh Mac a’ Chlèirich (Gilbert Clark) who was one of the most important tradition bearers in Islay in the 20th century, as well as being well-known as a boatbuilder. Gibidh appears on many of the Islay recordings now available through Tobar an Dualchais ~ Kist o Riches. He also left valuable word lists to HDSG.

The word itself is made up of CONACHAG, a whelk, and GIOMACH, a lobster. This is a reasonable term for the hermit crab which is not a true crab and resembles a small lobster without its shell. They are also called GIOMAICH, lobsters, in other dialects, e.g. Giomach-tuathal – Ardhasaig, Harris.

Interestingly, there is also a similar term in the Scots of Buchan in : lobster buckie – which means, literally, a whelk lobster: https://dsl.ac.uk/entry/snd/lapster

🦀🐚 Have you ever heard this word? 🦀🐚

~~~
Image description: Hermit crab, Belgium. Photograph by Hans Hillewaert (2005) – CC BY-SA 4.0: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pagurus_bernhardus.jpg



Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig

CONACHAG-GHIOMACH 🦀🐚Inntreadh: https://www.faclair.ac.uk/entries/69~ Creutair-mara sligeach aig a bheil deich casan agus...
05/10/2026

CONACHAG-GHIOMACH 🦀🐚

Inntreadh: https://www.faclair.ac.uk/entries/69

~ Creutair-mara sligeach aig a bheil deich casan agus bodhaig bhog a bhios a’ còmhnaidh ann an sligean faochaig-mhòir is eile; partan-tuathal

Bho àm gu àm, gheibh sinn facal aig nach eil ach aon phìos fianais. Sin a tha an suidheachadh a tha againn airson CONACHAG-GHIOMACH.

Mar sin a bheil e airidh air inntreadh dha fhèin? A bheil fiosrachadh eile ann a dhearbhas gun robh am facal ann an cainnt nan daoine, no, gu dearbh, nach robh idir agus gur e facal fuadain a tha ann?

Tha corra adhbhar ann airson creideas a thoirt dha seo.

GIBIDH CLEARC

Fhuaireadh am facal seo bho Ghibidh Mac a’ Chlèirich/Gilbert Clark ann am Port Sgioba, Ìle. Bha Mac a’ Chlèirich air fear dhe na seanachaidhean a b’ fheàrr a bha ann an Ìle san 20mh linn, cho math ri bhith na neach-togail bhàtaichean cliùiteach.

Chuir e an t-uabhas de chlàraidhean ri Sgoil Eòlas na h-Alba an dà chuid mar fhiosraiche agus mar chruinniche, agus cluinnear mòran dhe sin a-nis air Tobar an Dualchais: https://www.tobarandualchais.co.uk/person/5486?l=gd

Tha am briathrachas a dh’fhàg e aig luchd-cruinneachaidh an Historical Dictionary of Scottish Gaelic/Faclan bhon t-Sluagh air leth luachmhor is mionaideach: https://shorturl.at/ueBi4

LOBSTER BUCKIE

An toiseach, ’s dòcha gu bheil coltas amharasach air an fhacal CONACHAG-GHIOMACH. Ach tha e reusanta mar thuairisgeul air a’ chreutair.

Chan e partain (no crùbagan) cearta a tha ann am partain-tuathal/hermit crab. Tha iad coltach ri giomaich bheag, gu sònraichte às aonais an slige.

Agus ’s e a’ chonachag (no an fhaochag-mhòr, Buccinum) as toigh leotha mar dhachaigh.
Ged nach eil CONACHAG-GHIOMACH ri fhaighinn ann an tùsan eile, tha grunn fhiosraichean eile a’ toirt giomach air a’ chreutair-mhara:

Giomach-tuathal – Àird Asaig, na Hearadh
Giomach-tuathal – Grabhair, Leòdhas
‘Giomach ann am faochag’ – Cliuthar, na Hearadh

’S e ‘buckie’ am mìneachadh a tha an cois CONACHAG fhèin ann an liosta Ghibidh Mhic a’ Chlèirich. Chan eil e soilleir am b’ e fhèin a thug am fiosrachadh sin seachad no an neach-cruinneachaidh. Ach, gu h-inntinneach, tha facal gu math faisg air CONACHAG-GHIOMACH ann am Beurla Ghallta: ‘lobster buckie’: https://dsl.ac.uk/entry/snd/lapster

🦀🐚 An cuala sibh fhèin am facal seo a-riamh? 🦀🐚

🦀🐚 Mas ann à Ìle a tha sibh, dè chanadh sibh ris an ‘hermit crab’? 🦀🐚

~~~

Tuairisgeul mun ìomhaigh: Partan-tuathal, sa Bheilg. An dealbh-camara le Hans Hillewaert (2005) – CC BY-SA 4.0: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pagurus_bernhardus.jpg



DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig NatureScot

GEANM-CHNÒ ~ a chestnut; a chestnut tree 🌰Dictionary entry: https://www.faclair.ac.uk/entries/15At this time of the year...
02/10/2026

GEANM-CHNÒ ~ a chestnut; a chestnut tree 🌰

Dictionary entry: https://www.faclair.ac.uk/entries/15

At this time of the year you might see children gathering conkers in the park. They might also play a game of conkers. In Gaelic, we could call these geanm-chnòthan.

But geanm-chnò is an unusual word. Where did it come from? And what tree or trees did it refer to in its history – the horse chestnut or the sweet chestnut?

Tòmas looks into these questions in our Gaelic blog:
https://www.faclair.ac.uk/blog/380/gd

🌰 How would you use this word? 🌰

~~~
Image description: Geanm-chnò/Conker – a photograph taken by the editor, Tòmas, in Glasgow! This image can be reused (CC BY-NC).



DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig NatureScot

GEANM-CHNÒ 🌰~ cnò mòr ruadh-dhonn a dh’fhàsas ann am plaosg biorach dhen chraoibh gheanm-chnò; a’ chraobh gheanm-chnò fh...
02/10/2026

GEANM-CHNÒ 🌰

~ cnò mòr ruadh-dhonn a dh’fhàsas ann am plaosg biorach dhen chraoibh gheanm-chnò; a’ chraobh gheanm-chnò fhèin.

Inntreadh: https://www.faclair.ac.uk/entries/15

Aig an àm sa dhen bhliadhna, chithear clann a’ trusadh nan geanm-chnòthan anns a’ phàirc. Bidh cuid air an cur gu feum airson sabaid gheanm-chnò.

Ach cò às a tha am facal àraid seo? Agus dè a’ chraobh gu dìreach a bha ann – an ‘horse chestnut’ no an ‘sweet chestnut’?

Rinn Tòmas rannsachadh air na dearbh cheistean seo: https://www.faclair.ac.uk/blog/380/gd

🌰 Ciamar a chleachdadh sibh fhèin am facal seo? 🌰

~~~
Tuaisgeul na h-ìomhaigh: Geanm-chnò – dealbh-chamara a thog Tòmas fhèin ann an Glaschu! Faodar a chleachdadh a-rithist (CC BY-NC).



DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig NatureScot

25/09/2026
🍂🍁 Cuairt-litir – Foghar 2026 | Newsletter – Autumn 2026 🍂🍁’S e toiseach an fhoghair a tha ann agus toiseach bliadhna ùi...
24/09/2026

🍂🍁 Cuairt-litir – Foghar 2026 | Newsletter – Autumn 2026 🍂🍁

’S e toiseach an fhoghair a tha ann agus toiseach bliadhna ùir acadaimigich. Anns a’ chuairt-litir seo bheir sinn sùil air ais air cuid dhe na bha sinn ris as t-samhradh. Abair gun robh sinn dripeil!

At the start of autumn and a new academic year, we look back in this newsletter at our activity over the summer. We’ve been really busy!

DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig

’S e toiseach an fhoghair a tha ann agus toiseach bliadhna ùir acadaimigich. Anns a’ chuairt-litir seo bheir sinn sùil air ais air cuid dhe na bha sinn ris as t-samhradh. Abair gun robh sinn dripeil!

CROGAN-FEANNAIG ~ sea urchin 🍥New entry: https://www.faclair.ac.uk/entries/106So what’s the Gaelic for sea urchin? Well,...
22/09/2026

CROGAN-FEANNAIG ~ sea urchin 🍥

New entry: https://www.faclair.ac.uk/entries/106

So what’s the Gaelic for sea urchin? Well, we have a long list of words and variants of the same word, across dialects...and we’re still finding more.

The graphic shows the headword ‘crogan-feannaig’, with its variants, and just some of the other words for the urchin (usually not specific to any particular species, although there are some exceptions).

‘Crogan-feannaig’ itself is made up of CROGAN, which means a vessel or small pot (today it usually means a jar or a tin), and FEANNAG, a crow. Therfore, we could call it ‘the little crow pot’.

Alexander Forbes (1905: 385) explains why: ‘from the habit the sagacious crow has of dropping them [sc. the sea urchins] on a stone or rock, so as to get at the contents’.

‘Cnagan-starraig’ means the same thing, just with another word for the crow.

Parts of the sea urchin are edible. However, it’s difficult to find any mention in Gaelic history of people eating them. Have you ever heard of this?

~~~
Image description: Purple sea urchin (Sphaerechinus granularis), Portugal. The photography by Diego Delso, delso.photo (CC BY-SA).



DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig NatureScot

CROGAN-FEANNAIG 🍥Inntreadh ùr: https://www.faclair.ac.uk/entries/106Creutair-mara cruinn aig a bheil slige chruaidh agus...
22/09/2026

CROGAN-FEANNAIG 🍥

Inntreadh ùr: https://www.faclair.ac.uk/entries/106

Creutair-mara cruinn aig a bheil slige chruaidh agus bioran geura; sea urchin (den ghnè Echinoidea).

’S iomadh facal a tha againn air a’ chreutair sa. Chan eil na tha anns an deilbh ach cuid dhe na nochd ann am Faclan bhon t-Sluagh, cruinnichte bho fhiosraichean air feadh na Gàidhealtachd bho na 1960an chun nan 1980an.

Chan e a-mhàin sin, ach mar a chithear ann an ‘crogan-feannaig’ bha grunn diofar riochdan dhen aon fhacal ann: ‘crògan-feannaig’, ‘cròcan-feannaig’, ‘cragan-feannaig’, ‘cnagan-feannaig’.

Gabhaidh pàirt de fheòil a’ chrogain-fheannaig ithe, ach tha e doirbh iomradh a lorg air daoine ga ithe gu h-eachdraidheil air a’ Ghàidhealtachd. An cuala sibh fhèin a leithid?

Dh’innis Alasdair Foirbeis (1905: 385) gun robh ainm co-cheangailte ri feannagan (agus starragan) air an adhbhar seo: ‘from the habit the sagacious crow has of dropping them on a stone or rock, so as to get at the contents’.

Seo beagan mu cà ’n lorgar na diofar fhaclan:

cat-tràgha(i)d – Cataibh (Dùthaich MhicAoidh)
cnogan-grunna [sic? grunnd?] – Leòdhas (Siabost)
coinean-mara, conan-mara – Muile, Tiriodh
cragan-feannaig – Leòdhas (Nis; an Taobh Siar)
crogan-feannaig – Uibhist a Deas, Uibhist a Tuath, an t-Eilean Sgitheanach
gearra-bhoc – A’ Chomraich
moglan garbh – An t-Eilean Sgitheanach

🍥 Dè chanas sibhse san sgìre agaibh fhèin? 🍥

🌊 Bheil facal agad air seòrsa àraid de ‘chrogan-feannaig’? 🌊

~~~

Tuairisgeul mun ìomhaigh: Crogan-feannaig purpaidh (Sphaerechinus granularis), a’ Phortagail. An dealbh le Diego Delso, delso.photo (Cead CC BY-SA).



DASG Sabhal Mòr Ostaig Bòrd na Gàidhlig NatureScot

21/09/2026
18/09/2026

Tha e na thoileachas mòr dhuinn fàilte a chur oirbh gu Òraid an t-Sabhail le Uachtarán Catherine Connolly, Ceann-suidhe na h-Èireann.

Thèid an Òraid a sruthadh beò aig 11.30m, Disathairne 19 Sultain.

Faic an seo: https://youtube.pulse.ly/ivokthaf0x
_____

We're delighted to welcome you along to Òraid an t-Sabhail with Uachtarán na hÉireann / President of Ireland Catherine Connolly.

The Lecture will be livestreamed at 11.30am, Saturday 19 September.

Watch here: https://youtube.pulse.ly/ivokthaf0x

Irish Embassy London Government of Ireland

Address

Faclair Na Gàidhlig, Seòmar G24, Ionad Iain Nobail
Teangue
IV448RQ

Opening Hours

Monday 9am - 5pm
Tuesday 9am - 5pm
Wednesday 9am - 5pm
Thursday 9am - 5pm
Friday 9am - 5pm

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Faclair na Gàidhlig posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share