19/08/2020
Kunst-en cultuurhistorische begrippen, termen en uitdrukkingen – van A tot Z
I.
affiche (Fr.): aangeplakt stuk papier van groot formaat, vooral gebruikt voor de aankondiging van en reclame voor tentoonstellingen, optredens enzovoorts: ook: aanplakbiljet of poster.
beelddrager: ondergrond waarop een beeld is aangebracht, zoals papier, doek, (hout)paneel, koperplaat of steen.
cartouche: met omkrullende randen versierd rechthoekig of ovaal vlak, waarop teksten kunnen worden aangebracht. Komt zowel tweedimensionaal voor (bijvoorbeeld op schilderijen en kaarten) als driedimensionaal (bijvoorbeeld als lijst om een gevelsteen).
dakruiter: is het torentje bovenop een gebouw. In de negentiende eeuw kwam men ze wel tegen in de villabouw. Het bekendst zijn ze geworden in de kerkbouw. Ze staan dan op de kruising of viering van het gebouw. De naam dakruiter wordt vaak aan kleine vieringtorens gegeven.
Ecce Homo (Lat.) I zie de mens! II beeld of schildering v.d. met doornen gekroonde, door Pilatus te schouw gestelde Jezus (bijb. Joh. 19,5)
fijnschilders: is de term die wordt gebruikt voor die Hollandse kunstschilders die, met name in de periode 1630-1710, streefden naar een zo natuurgetrouw mogelijke weergave van de werkelijkheid. Vaak spreekt men over de 'Leidse fijnschilders', aangezien de techniek in Leiden, met name door Gerrit Dou, tot grote hoogte werd gebracht. De uiterst verfijnde en minutieuze techniek werd vooral toegepast in de zogenaamde genrestukken, meestal op klein formaat weergegeven taferelen van alledaagse activiteiten.
gemeenschapskunst: het streven van de kunstenaars in de periode rond 1900, om hun talenten in dienst van het volk, de gemeenschap te stellen. Dit ideaal had ten gevolge dat de kunstnijverheid of toegepaste kunst voor het eerst een gelijkwaardige plaats kreeg naast de beeldende kunst. In Nederland waren vooral Antoon Derkinderen (1859-1925) en Richard Nicolaus Roland Holst (1868-1938) de grote voorvechters van de gemeenschapskunst.
hallenkerk: is een kerk met meerdere beuken, waarvan de zijbeuken ongeveer even hoog en soms ook even breed zijn als de middenbeuk.
iconografie: De iconografie is een tak van de kunsthistorie die zich richt op de beschrijving van de inhoud van kunstwerken. Zij zoekt niet zozeer de betekenis van een bepaald kunstwerk (dat doet de iconologie), maar onderzoekt hoe bepaalde thema's in de loop van de geschiedenis zijn afgebeeld. Op die manier kan de geschiedenis van een motief, bijvoorbeeld 'Madonna met kind', gevolgd worden.
japonisme: is een stroming in de schilderkunst en designstroming uit de jaren 1872-1941. Het slaat ook op de toepassing van Japanse motieven in de Westerse teken- en schilderkunst. Het verwijst eveneens naar de studie van de kunst, cultuur en geschiedenis van Japan.
Koninklijke Schenking: is een Belgische autonome openbare instelling die de talrijke gronden, kastelen en andere gebouwen beheert die koning Leopold II van België in 1900 aan de Belgische staat schonk.
loggia: (Ital.) 1 gesloten, glazen veranda aan de voorgevel; 2 overdekte galerij langs een bovenverdieping, inz. van Ital. paleizen.
Man van Smarten (de imago pietatis, Not Gottes) was één van de meest geliefde voorstellingen gedurende de Middeleeuwen. Deze veelal expressieve afbeeldingen werden ten behoeve van de privé-devotie vervaardigd. De Christusfiguur op dergelijke devotiepanelen was bedoeld om het medelijden van de toeschouwers op te wekken en hen tot meditatie aan te sporen. Over het algemeen werd Christus weergegeven staande in een sarcofaag met de ene hand wijzend op de wond in zijn zijde, terwijl hij de andere ophoudt om zijn handwond te tonen.
neoplasticisme: Het neoplasticisme (ook wel de Nieuwe Beelding) is een abstracte stijlperiode uit het Modernisme. (1917-1931) Onder invloed van de concepten van mathematicus en filosoof M.J.M. Schoenmaekers (1875-1944), ontwikkelen kunstenaars uit de kunstenaarsbeweging De Stijl en in het bijzonder Piet Mondriaan, het neoplasticisme. Met name Schoenmaekers' publicaties Het nieuwe wereldbeeld uit 1915 en Beginselen der beeldende wiskunde uit 1916 hadden daarbij grote invloed. Hoewel Mondriaan al in de jaren voor 1914 zijn eerste ideeën over het abstracte schilderen had ontwikkeld, bleek dat zijn ontwikkeling wonderwel strookte met de denkbeelden die Schoenmaekers inmiddels over kunst en werkelijkheid had ontwikkeld. De term 'de nieuwe beelding', die wel gebruikt wordt om het neoplasticisme aan te geven, werd populair dankzij de invloed van Schoenmaekers.
oeuvre: (Fr.): Het oeuvre van een kunstenaar is het geheel van al het werk dat hij gedurende zijn leven of loopbaan heeft voortgebracht.
paneelschilderkunst: kunsthistorische term gebruikt voor op houten panelen geschilderd kunstwerken, altaarstukken enz., vooral uit de 15de en de 16de eeuw.
Quattrocento: (Ital.) is een term die wordt gebruikt om de 15e-eeuwse periode van kunst en literatuur uit de Italiaanse Renaissance aan te duiden. Het is een Italiaanse afkorting voor mille quattrocento, veertienhonderd). Tijdens deze periode maakte de Italiaanse kunst belangrijke ontwikkelingen door die ook wel de Renaissance genoemd wordt. Belangrijke kunstenaars uit die tijd zijn onder andere de beeldhouwer Donatello, de architect Brunelleschi en de schilder Botticelli.
Rood-blauwe stoel, ook Rietveldstoel genoemd, werd omstreeks 1918-1923 ontworpen door meubelmaker en architect Gerrit Rietveld. Vandaag de dag geldt de stoel, naast het Rietveld Schröderhuis, de asymetrische composities van Mondriaan uit de jaren '20 en Café De Unie als een schoolvoorbeeld van kunstbeweging De Stijl.
Sacra Conversazione (Ital.) (Nederlands: het Heilige Gesprek) : is een compositievorm in de schilderkunst waarin de Madonna met kind in het gezelschap van twee of meer heiligen is geplaatst en zo lijkt te praten met hen. De Madonna zit meestal op een troon en de heiligen staan rond haar. De Sacra Conversazione is in de Renaissance veel toegepast door schilders.
tegeltableau: is een meestal figuratief beschilderde voorstelling op een in aardewerk tegels verdeeld vlak, dat na de beschildering is gebakken en geglazuurd.
Ursulaschrijn: is een schrijn gewijd aan Sint-Ursula en vervaardigd door Hans Memling in 1489. Het staat te bezichtigen in het museum Oud Sint-Janshospital te Brugge in België. Het schrijn behoort tot de zeven wonderen van België. Het schrijn is uitgevoerd in fijn detail en volgens de overlevering zou Hans Memling details geschilderd hebben met een penseel met maar één enkel haar.
veelluik: Een polyptiek of veelluik is een schilderij op paneel, dat uit meer dan drie delen bestaat. Dit genre is gegroeid uit het katholieke altaarstuk. Polyptieken zijn zeldzaam. De meeste zijn dan ook van aanzienlijke grootte. Ze werden op bestelling gemaakt door rijke schenkers, die dan werden afgebeeld op de buitenzijde. Een polyptiek werd meestal niet verhuisd vanwege zijn afmetingen, dit in tegenstelling tot de kleinere en intieme diptieken.
witjes: In de 17e en 18e eeuw worden grauwschilderingen ( grisailles ) meer en meer gebruikt als imitatie van sculptuur en ornament bij de versiering van een woning. Vaak zijn grisailles boven deuren of in de hoeken van een plafond als paneelvulling aangebracht. Een specialist op dit gebied was Jacob de Wit (1695-1754). Vaak wordt er dan ook van "witjes " gesproken. In Amsterdam zijn veel "witjes" bewaard gebleven.
zaalkerk: is een rechthoekig kerkgebouw dat eenbeukig ofwel eenschepig is. Vaak werd een ronde nis, de absis genaamd, aangebracht, waarin het altaar zich bevond. In de romano-gotiek was de altaarruimte meestal recht terwijl die in de gotiek veelhoekig is. Een voorbeeld van een vroege zaalkerk is de Oude Kerk in Oosterbeek, uit de tiende eeuw.
