12/05/2026
देवभूमि नेपाल: धार्मिक तथा आध्यात्मिक पर्यटनलाई गुणस्तरीय बनाउने समय
नयाँ सरकारको नीति तथा कार्यक्रममार्फत नेपाललाई “देवभूमि नेपाल” का रूपमा विकास गर्ने घोषणा स्वागतयोग्य र दूरदर्शी सोच हो। नेपाल संसारकै प्राचीन सभ्यता, हिमालय, हिन्दू-बौद्ध तीर्थस्थल, योग-ध्यान परम्परा, आश्रम संस्कृति र प्राकृतिक शान्त वातावरणका कारण नेपाल धार्मिक तथा आध्यात्मिक पर्यटनको विश्वस्तरीय गन्तव्य बन्न सक्ने ठूलो सम्भावना बोकेको देश हो।
तर हाल विशेषगरी भारत बाट स्थलमार्ग हुँदै आउने केही धार्मिक पर्यटकहरू बाटो किनारमा आफैं खाना पकाउने, सम्पूर्ण सामग्री बाहिरबाट ल्याउने, सार्वजनिक स्थलमा फोहोर गर्ने, स्थानीय होटल-रेष्टुरेन्ट प्रयोग नगर्ने जस्ता प्रवृत्तिका कारण नेपालले अपेक्षित आर्थिक लाभ लिन सकेको छैन। उल्टै वातावरणीय दबाब, फोहोर व्यवस्थापन समस्या, यातायात अव्यवस्था र स्थानीय असन्तुष्टि बढ्ने जोखिम देखिएको छ।
समस्या र चुनौतीहरू
न्यून खर्चिलो पर्यटन: पर्यटकहरूले खाद्यान्नदेखि खाना पकाउने ग्याससम्म आफ्नै सवारीमा ल्याउँदा स्थानीय होटल र पसलहरूले लाभ पाउन सकेका छैनन्।
वातावरणीय प्रदूषण: सार्वजनिक स्थल र सडक किनारमा खाना पकाउने र फोहोर जथाभाबी छोड्ने प्रवृत्तिले गन्तव्यको सौन्दर्य र पवित्रतामा ह्रास आएको छ।
पूर्वाधारको अभाव: स्तरीय शौचालय, व्यवस्थित पार्किङ र सडक किनारमा पर्याप्त 'वे-साइड एमेनिटीज' नहुँदा व्यवस्थापन भद्रगोल बनेको छ।
किन सुधार आवश्यक छ?
धार्मिक पर्यटन केवल दर्शन गर्ने यात्रा होइन, यो स्थानीय अर्थतन्त्र चलाउने शक्तिशाली माध्यम हो। एक गुणस्तरीय तीर्थयात्रीले होटलमा बस्छ, स्थानीय खाना खान्छ, यातायात प्रयोग गर्छ, पूजा सामग्री किन्छ, गाइड लिन्छ, स्मारिका किन्छ र पुनः आउने सम्भावना पनि राख्छ। यसले रोजगारी, साना व्यवसाय, महिला उद्यम र ग्रामीण आय वृद्धि गर्छ।
अब कस्ता पर्यटक लक्षित गर्ने?
नेपालले संख्या भन्दा गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ।अब हामीले केवल 'श्रद्धालु' मात्र होइन, 'अध्यात्मिक अन्वेषक' हरूलाई लक्षित गर्नुपर्छ:
उच्च आय भएका धार्मिक पर्यटक: जो आरामदायी बसाई र विशिष्ट सेवाका लागि खर्च गर्न तयार छन्।
योग र ध्यानका साधकहरू: युरोप, अमेरिका र भारतको उच्च मध्यम वर्ग जो मानसिक शान्तिका लागि हिमालयको काखमा आउन चाहन्छन्।
डायस्पोरा समूह: विश्वभर छरिएका हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू जो आफ्नो जरा खोज्दै नेपाल आउन चाहन्छन्।
नीतिगत सुझाव र समाधानका उपायहरू
सरकारले “देवभूमि नेपाल मास्टर प्लान” ल्याउनुपर्छ।पशुपतिनाथ मन्दिर, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ मन्दिर, जानकी मन्दिर, मनकामना मन्दिर जस्ता गन्तव्यलाई विश्वस्तरीय आध्यात्मिक सर्किटका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। संख्या धेरै ल्याउने होइन, खर्च गर्ने, संस्कार मान्ने, वातावरण जोगाउने र नेपालमा मूल्य सिर्जना गर्ने पर्यटक ल्याउनु आजको आवश्यकता हो।
यदि सही नीति आयो भने नेपाल केवल तीर्थस्थल होइन, विश्वकै शान्ति, अध्यात्म र आत्मअनुभूतिको राजधानी बन्न सक्छ।
क) कडा नियमन र मापदण्ड:
सडक किनारमा जथाभाबी खाना पकाउने र पाल टाँग्ने कार्यलाई निषेध गरी निश्चित 'टुरिस्ट हब' वा आधिकारिक क्याम्पिङ साइटहरूमा मात्र अनुमति दिने नीति ल्याउनुपर्छ।
प्लास्टिकजन्य फोहोर र वातावरणीय प्रदूषण गर्नेलाई कडा जरिवानाको व्यवस्था गर्ने।
ख) आर्थिक लाभ सुनिश्चित गर्ने मोडेल:
पार्केज प्याकेज: सीमा नाकामै पर्यटक सवारी साधनका लागि अनिवार्य 'पर्यटन शुल्क' वा 'इको-लेभी' लगाउने, जसको बदलामा उनीहरूलाई कुपन दिने र ती कुपन स्थानीय होटलमा मात्र साट्न सकिने व्यवस्था गर्ने।
स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन: धार्मिक स्थल वरपर विदेशी खाद्यान्नलाई निरुत्साहित गरी स्थानीय अर्गानिक खाना र हस्तकलाका सामग्री बिक्री गर्ने 'कोसेली घर' अनिवार्य गर्ने।
ग) गन्तव्य व्यवस्थापन (Destination Management):
सर्किट विकास: पशुपति-मुक्तिनाथ-जनकपुर वा लुम्बिनी-कपिलवस्तु जस्ता सर्किटहरूमा 'लक्जरी बस' सेवा सञ्चालन गरी निजी गाडीको अनियन्त्रित चाप घटाउने।
डिजिटल गाइड र सूचना केन्द्र: प्रत्येक प्रमुख गन्तव्यमा बहुभाषी डिजिटल गाइड र अनलाइन बुकिङ प्रणाली लागू गर्ने।
निष्कर्ष
नेपाललाई 'देवभूमि' बनाउनुको अर्थ धेरै मान्छे भित्र्याउनु मात्र होइन, नेपालको आध्यात्मिक गरिमा जोगाउँदै त्यसलाई डलर र रोजगारीमा बदल्नु पनि हो। जबसम्म हामीले पर्यटकलाई स्थानीय अर्थतन्त्रमा खर्च गर्न बाध्य बनाउने पूर्वाधार र नियम बनाउँदैनौँ, तबसम्म पर्यटन हाम्रो लागि वरदान होइन, केवल बोझ मात्र बन्नेछ। 'हाई भ्यालु, लो इम्प्याक्ट' (High Value, Low Impact) को नीति नै अबको गन्तव्य हुनुपर्छ।
***nshah
