16/02/2026
NHỮNG VÓ NGỰA DI SẢN CHÀO XUÂN BÍNH NGỌ
Nhân dịp hối hả những ngày cận Tết Bính Ngọ 2026, Mỹ thuật đô thị xin giới thiệu 4 vị “đại sứ" mang hình hài tuấn mã trong dòng chảy hội họa Việt Nam – những tác phẩm không chỉ là hiện vật bảo tàng mà còn là những "mã văn hóa" định danh cho tinh thần dân tộc qua các thời kỳ lịch sử.
1. Dương Bích Liên và vó ngựa tĩnh lặng giữa mênh mông đất trời.
Bức sơn mài "Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc" (sáng tác năm 1980 dựa trên những trải nghiệm thực tế năm 1952) là một minh chứng sống động cho phong cách "hiện thực lãng mạn". Trong nhóm "tứ kiệt" Nghiêm-Liên-Sáng-Phái, Dương Bích Liên luôn chọn cho mình một lối đi thầm lặng.
Hình tượng con ngựa trong tác phẩm không mang dáng dấp của một chiến mã dũng mãnh mà mang vẻ đẹp thanh tao, ung dung, đang cùng vị lãnh tụ vượt suối giữa núi rừng Việt Bắc. Với bút pháp đồng nhất giữa hình và nền, hình ảnh của Bác dường như được tỏa sáng lộng lẫy, hòa quyện vào nhịp sống thiên nhiên mênh mông của cả vùng đất trời. Tranh cũng đã thành công trong truyền tải tinh thần kháng chiến bền bỉ, giản dị thông qua sự gắn bó giữa người và ngựa.
Bức sơn mài "Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc" (1980) đã được vinh danh là bảo vật quốc gia vào năm 2017.
2. Nguyễn Tư Nghiêm và vó ngựa dân tộc của huyền thoại quật cường.
Nếu ngựa của Dương Bích Liên là hiện thực thì "con ngựa tám chân" trong tác phẩm "Gióng" (1990) của Nguyễn Tư Nghiêm lại là một biểu tượng siêu thực đầy kiêu hãnh. Được công nhận là Bảo vật Quốc gia cùng đợt 2017, "Gióng" không chỉ là một bức tranh mà là một bản tuyên ngôn về bản sắc văn hóa Việt.
Tác giả đã thực hiện một cuộc cách tân táo bạo khi kết hợp ngôn ngữ lập thể hiện đại với các họa tiết trang trí cổ xưa từ nghệ thuật Đông Sơn. Huyền thoại ngựa sắt của Thánh Gióng từ đó không giống bất kỳ con ngựa nào ngoài đời thực; nó có tám chân, thân hình uốn lượn vừa thực vừa ảo, vừa mạnh mẽ vừa bay bổng. Các họa tiết hình học, những đường viền dứt khoát và phóng khoáng của kỹ thuật sơn mài đã tạo nên những "từ vựng thị giác" mới mẻ trong phong cách sáng tác của tác giả lẫn hội họa Hiện đại Việt Nam. Hoàn toàn thể hiện sự chủ động trong tiếp cận phong cách Lập thể của tác giả trong tâm thế nghiên cứu nghiêm túc các giá trị dân tộc.
3. Nguyễn Sáng và vó ngựa nhân văn giữa những chặng đường hành quân.
Theo chuỗi di sản của thế hệ họa sĩ Đông Dương, tác phẩm "Nghỉ trưa" (1954) của Nguyễn Sáng góp phần định hình nên diện mạo mỹ thuật kháng chiến và hiện đại.
Hình tượng ngựa hiện lên trong khoảnh khắc lặng lẽ giữa chặng đường hành quân triền miên, khi người lính và dân công ngả lưng nghỉ ngơi, con ngựa đứng đó, trầm tĩnh, cùng chia sẻ sự mỏi mệt. Dáng ngựa được tạc nặng, chắc, hơi cúi xuống gợi cảm giác chịu đựng, bền bỉ, như đang nói thầm cho tinh thần của cả đoàn người.
Đây là một lát cắt mỹ thuật đầy tính nhân văn: ngựa không tách rời con người; là bạn đường, là đồng hành, mang dáng dấp của sự cộng sinh đồng cảm giữa các thân phận trong chiến tranh. Nếu ngựa của Dương Bích Liên là sự lãng mạn Cách mạng, ngựa của Nguyễn Tư Nghiêm là sức mạnh huyền thoại, thì ngựa của Nguyễn Sáng chính là biểu tượng cho sự "bền bỉ" – một đức tính cốt lõi để đi đến thắng lợi cuối cùng.
4. Lê Bá Đảng cùng những vó ngựa hồi hương.
Để mừng năm mới Bính Ngọ với một góc nhìn quốc tế, không thể không nhắc đến danh họa Lê Bá Đảng (1921–2015) – người đã dành cả đời mình để kể câu chuyện Việt Nam trên đất Pháp bằng một ngôn ngữ mỹ thuật không biên giới. Những bức tranh vẽ và điêu khắc ngựa của ông, tiêu biểu như bộ sưu tập "Ngựa" hay "Ngựa và phụ nữ", luôn nằm trong danh sách những tác phẩm có giá trị thẩm mỹ và thương mại cao.
Hình tượng ngựa của Lê Bá Đảng thường là sự hóa thân của thiên nhiên. Ông gọi nghệ thuật của mình ở chủ đề này là "thiên nhiên cầu nguyện không lời". Trên các chất liệu đa dạng, vó ngựa của Lê Bá Đảng thường được bao quanh bởi những ngôn ngữ mảnh mai, lồng thêm những bóng-hình và giai điệu.
Hơn cả thế, ngựa trong tranh ông còn mang ý nghĩa về mong ước hòa bình, niềm tin hồi sinh cho quê hương Việt Nam. Đó còn là những vó ngựa của sự tự do, của niềm vui thị giác, để rồi cuối cùng thì các tác phẩm của ông cũng được hồi hương, cống hiến giá trị di sản cho đất nước và khán giả nước nhà trong các đợt trao tặng và triển lãm đặc biệt tại bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.
Chào năm mới Bính Ngọ 2026, hy vọng rằng tinh thần bền bỉ của ngựa Nguyễn Sáng, sự ung dung của ngựa Dương Bích Liên, hào khí của ngựa Nguyễn Tư Nghiêm và khát vọng hòa bình của ngựa Lê Bá Đảng sẽ được tiếp nối và sải bước sáng tạo cùng thực hành nghệ thuật của ngành Mỹ thuật đô thị.
Đại học Kiến trúc TP.Hồ Chí Minh
