16/05/2026
GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
Lập luận giả định trong chế định được lợi không có căn cứ pháp luật. Một góc nhìn từ thông luật
Các bạn sinh viên thân mến,
Hãy hình dung một tình huống rất gần với đời sống. Một cơ quan công quyền thu của bạn một khoản phí mà sau đó toà án tuyên là vượt thẩm quyền, hoặc một người chuyển khoản nhầm vào tài khoản của bạn rồi đến đòi lại. Liệu bạn có thể lập luận rằng, dù sao, khoản tiền ấy cũng có thể đã thu được hợp pháp theo một cách khác, hoặc rằng nếu không có sự nhầm lẫn ban đầu thì bạn cũng đã có khoản lợi tương đương, để khỏi phải hoàn trả hay không? Đây chính là một trong những câu hỏi cốt lõi của chế định được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật.
Khoa Luật xin giới thiệu tới các bạn bài viết "Counterfactuals in Unjust Enrichment" của tác giả Francis Cardell-Oliver, được công bố trực tuyến trên The Cambridge Law Journal thuộc Nhà xuất bản Đại học Cambridge vào ngày 14 tháng 7 năm 2025. Đây là một trong những tạp chí luật học có uy tín hàng đầu thế giới về lý luận pháp luật tư.
Tác giả đặt ra một câu hỏi vừa cũ vừa mới. Bị đơn trong vụ kiện được lợi không có căn cứ liệu có thể giảm bớt hoặc triệt tiêu trách nhiệm hoàn trả bằng cách chứng minh rằng họ vẫn có thể đã có được khoản lợi ấy theo một con đường khác, một con đường không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không? Câu trả lời, theo lập luận mang tính nguyên tắc của tác giả, là không.
Bài viết có 3 luận điểm rất đáng để các bạn dừng lại suy nghĩ. Thứ nhất, hai khái niệm cốt lõi là "khoản lợi" và "thiệt hại" cần được hiểu thuần túy dựa trên những gì đã xảy ra trên thực tế, chứ không phải dựa trên các kịch bản đối chiếu giả định. Thứ hai, miễn trừ trên cơ sở thay đổi hoàn cảnh chỉ được áp dụng khi bị đơn đã thực sự gánh chịu một biến chuyển bất lợi sau khi nhận khoản lợi, chứ không thể được dùng để hợp lý hóa những hành vi mà bị đơn lẽ ra có thể đã thực hiện. Thứ ba, đối với các vụ đòi lại tiền do cơ quan công quyền thu vượt thẩm quyền hoặc tiền bị chiếm dụng không có sự đồng ý của chủ sở hữu, căn cứ phát sinh nghĩa vụ hoàn trả gắn liền với khiếm khuyết trong giao dịch chuyển tài sản. Vì vậy, lập luận theo lối "lẽ ra có thể thu hợp pháp" hay "lẽ ra cũng đã được chuyển" không thể trở thành lá chắn pháp lý cho bị đơn.
Đây là tài liệu rất hữu ích cho các bạn đang quan tâm tới Luật dân sự, đặc biệt là chế định "Nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng tài sản, được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật" được quy định tại Điều 579 đến Điều 583 Bộ luật Dân sự năm 2015. Khi đối chiếu với pháp luật Việt Nam, các bạn sẽ thấy nhiều điểm tương đồng và khác biệt thú vị, từ phạm vi hoàn trả, hoa lợi, lợi tức cho đến các trường hợp miễn trừ trách nhiệm. Bài viết còn là một mô hình tham khảo tốt về cách lập luận phản biện trong nghiên cứu luật học, đặc biệt là kỹ năng đặt giả định và bác bỏ giả định, một thao tác rất cần thiết khi viết khoá luận hoặc bài nghiên cứu khoa học.
Mời các bạn đọc trực tiếp toàn văn bài viết tại đường dẫn dưới đây.
-----------------
Thông tin bài viết gốc
Tác giả. Francis Cardell-Oliver.
Tên bài. Counterfactuals in Unjust Enrichment.
Tạp chí. The Cambridge Law Journal, Cambridge University Press, công bố trực tuyến ngày 14 tháng 7 năm 2025.
DOI. https://doi.org/10.1017/S000819732510069X
Truy cập tại. https://www.cambridge.org/core/journals/cambridge-law-journal/article/counterfactuals-in-unjust-enrichment/B69D83A3EA05C72062F06E9ED1432040
COUNTERFACTUALS IN UNJUST ENRICHMENT - Volume 84 Issue 2