16/06/2026
Wyobraź sobie, że czytasz ten tekst i nagle jego część znika i przenosi się w inne miejsce. Tak się dzieje w naszym DNA.
Dziś wspominamy rocznicę urodzin Barbary McClintock, która zainteresowała się roślinami, a konkretnie „dziwnym zachowaniem” kolb kukurydzy odmian o fioletowych nasionach. Ale część nasion w losowy sposób była żółta lub fioletowa, zupełnie bez poszanowania mendlowskich zasad dziedziczenia. Czasem nawet pojedyncze nasiono było nakrapiane (jak na załączonych zdjęciach). Jako znakomity cytogenetyk McClintock obserwowała różnice w wyglądzie chromosomów wyizolowanych z jasnych i ciemnych obszarów nasion. Na tej podstawie wywnioskowała, że DNA może być niestabilne i pewne jego fragmenty mogą się spontanicznie wstawiać lub wycinać w losowych miejscach, co może zaburzać działanie genów (np. związanych z kolorem nasion).
Była to fenomenalna obserwacja, zważywszy, że było to jeszcze zanim rozszyfrowano budowę DNA czy poznano kod genetyczny. Dokonała tego bez współczesnych narzędzi biologii molekularnej (PCR, polimeraz, enzymów restrykcyjnych czy sekwencjonowania), używając w zasadzie tylko mikroskopu i swojego wytrenowanego oka. Ale jej odkrycia były wtedy zbyt szokujące i środowisko naukowe nie przyjęło ich z entuzjazmem. Wyprzedziła swoje czasy i dopiero po około 30-40 latach od swojego odkrycia (gdy lepiej poznano działanie genomu) uhonorowano ją Nagrodą Nobla (1983 r.).
Transpozony stanowią aż 𝟒𝟓% 𝐥𝐮𝐝𝐳𝐤𝐢𝐞𝐠𝐨 𝐠𝐞𝐧𝐨𝐦𝐮! Co ciekawe, u roślin samopylnych obserwuje się znacznie niższy udział transpozonów w genomie niż u roślin, które krzyżują się z innymi osobnikami.
Ale transpozony można wykorzystywać do modyfikacji genetycznych, tak jak np. opisuje to zespół 𝐩𝐫𝐨𝐟. 𝐝𝐫 𝐡𝐚𝐛. 𝐉𝐨𝐚𝐧𝐧𝐲 𝐁𝐞𝐫𝐞𝐭𝐲 (Czarnek, M., Kochan, J., Wawro, M., Myrczek, R., & Bereta, J. (2023). Construction of a set of novel transposon vectors for efficient silencing of protein and lncRNA genes via CRISPR interference. Molecular Biotechnology, 65(10), 1598-1607. - https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10471651/) z naszego Wydziału. W tej pracy zastosowano system 𝑆𝑙𝑒𝑒𝑝𝑖𝑛𝑔 𝐵𝑒𝑎𝑢𝑡𝑦 𝑡𝑟𝑎𝑛𝑠𝑝𝑜𝑠𝑜𝑛 do tworzenia stabilnych konstruktów w komórkach ssaczych. Pokazuje to, że odkrycie Barbary McClintock pozwoliło stworzyć przydatne narzędzia biologii molekularnej, które znajdują bezpośrednie zastosowania we współczesnych badaniach prowadzonych na Uniwersytecie Jagiellońskim.
