31/05/2021
د پیسو چاپ!
ليکوال: دوست محمد احمدزی
د پولي واحد چاپ یوه اړينه موضوع ده، چې د اقتصاد علم د لوستو سربېره یو شمېر عامه لوستي وګړي پرې ځانونه پوهېدل غواړي
زیات شمېر لوستونکي داسې انګيري چې ګواکې پیسه یو عادي کاغذ دی او د هر هېواد مرکزي بانک چې په څومره اندازه وغواړي چاپ کولای یې شي، خو په حقيقت کې داسې نه ده، پیسه هم د چاپ لپاره ځانته معیارونه لري چې په دې ليکنه کې ترې یادونه کوو.
او دا ډیره مهمه ده چې لوستونکي له دې راز څخه خبر شي چې د یو هېواد پیسې څنګه چاپ کيږي؟!
د هېوادونو پېسې د ځینو معیارونو پر بنسټ چاپ کيږي چې دې معیارونو ته په اقتصاد کې پشتوانه وایي، د پشتوانې نه موخه ددې پیسو تضمين وي، یعنې یو هېواد چې پیسه چاپ کوي د هغې د ارزښت لپاره څه تضمين وجود لري؟! هغه څه چې د یو هېواد د پیسو لپاره پشتوانه وي د همدې پیسو تضمين کوونکي هم دي او په دې باید یقيني شو چې پرته له تضمين څخه پیسه نه چاپ کيږي.
لاندې د پیسو د چاپ د ځینو معیارونو نه یادونه کوو.
۱: د طلا معیار (Gold standadard)
ددې معیار پر بنسټ داسې ده چې، د یو هېواد مرکزي بانک چې په څومره اندازه پیسې چاپ کوي باید په هماغه اندازه سره زر له ځان سره ولري او د هماغه اندازه سره زرو پر بناء چې دوي یې له ځان سره لري پیسه چاپ کوي، دلته ددې معیار پر اساس مرکزي بانک چاپي مسؤلې ادارې سره طلا یا سره زر د پشتوانې په شکل ږدي تر څو د پیسو ارزښت، او د هغې د پیر او پلور ځواک وساتي، او په مقابل کې ورته په هماغه اندازه پیسې چاپ کوي. چې دې سیستم ته (note cover )هم وایي دا کار د ۱۹ مې او شلمې پېړۍ په اواخرو کې ترسره کېده. او اؤس هم په ځینو هېوادونو کې شته دی.
۲: د بريټن ووډز سیستم Br,ten woods s
ددوهمې نړیوالې جګړې وروسته د new hampshier په ښار کې د بریټن ووډز کانفرانس دایر شو، په دې کنفرانس کې د انګلیس او امریکې سربیره ۴۲ هېوادونو ګډون درلود تر څو د پیسو په نړیوال سیستم بیا غور وکړي، په دې کنفرانس نړیوال بانک او IMF اداره هم رامینځ ته شوه، په دې کنفرانس کې پریکړه وشوه چې هیوادونه کولای شي د خپلو پیسو د چاپ لپاره د طلا ترڅنګ ډالر هم د پشتوانې په حیث وکاروي، که څه هم دې سیستم د نیوکو پر بنیاد د ۱۹۷۰ کال پورې دوام وموند، خو بیا هم په اوس وخت کې د افغانستان په شمول یو شمر هېوادونه دي چې د خپلو پیسو د ارزښت ساتلو او چاپ لپاره ډالر د پشتوانې په حیث کاروي، او پر اساس یې خپلې پیسې چاپ کوي.
۳: ملي توليد
توليدات هم د هېوادونو پشتوانه کېدلای شي، هر هغه هېواد چې صادرات یې له وارداتو څخه ډېر وي، او په اقتصادي لحاظ ځواکمن وي کولای شي چې د خپلو همدې توليداتو پر اساس پیسه چاپ، او د پير او پلور ځواک یې وساتي، لکه د امریکا ډالر, د ډالرو پشتوانه د امريکا هېواد ملي توليد او د نوموړي هېواد د اقتصادي ځواک ميزان دی.
۵: پرته له پشتوانې
په ځینو اساسو شرایطو کې دولت کولای شي چې د ۱۰% فیصدو څخه نېولې ان تر ۱۵% فیصدو پورې پیسې پرته له پشتوانې چاپ کړي، خو ددې پرېکړې صلاحیت مرکزي بانک نه لري بلکې دا د یو هېواد د پارلمان کار دی، لکه په یو ناڅاپه د ېو هېواد بودیجه د کسر سره مخ شوه، زیاتې طبعي پیښې رامينځ ته شوې او داسې نور...
نو داسې وخت کې مرکزي بانک ته د ولسي جرګې له لورې صلاحیت ورکول کيږي چې پرته له پشتوانې پیسې چاپ کړي
د افغانیو پشتوانه ډالر دي او مرکزي بانک یې د ولسي جرګې د ملي اقتصاد کمیسیون سره په مشوره چاپ کوي.
ستاسې له حوصلې او لوستلو مننه!
Dost Mohammad Ahmadzai