31/08/2026
فتوا دادن، کار کودکانه نیست!
مرجع عالی قدر حضرت آیت الله العظمی وحید خراسانی حفظه الله
باید توجه داشت که فتوا دادن یک کار کودکانه نیست که هر کس از راه رسید و هر کس خواست، بتواند آن را انجام دهد؛ بلکه فرایندی پیچیده و دشوار است. هر کس دقیق‌تر و محتاط‌تر باشد، احتیاط‌های او نیز بیشتر خواهد بود؛ و هر اندازه کسی عامی‌تر و ناآگاه‌تر باشد، در فتوا دادن جسورتر خواهد بود.
شاید شیخ انصاری (قدس‌سره) یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های فقهای محتاط در فتوا باشد. ایشان در این زمینه آن‌قدر احتیاط می‌کرد که صاحب کتاب جواهر را نیز به زحمت انداخت؛ تا آنجا که هنگام وفات شیخ، به ایشان سفارش کرد و گفت:
«ای شیخ! از احتیاط‌های خود کم کن؛ زیرا شریعت آسان و همراه با گذشت است!»
به هر حال، فتوا دادن فرایندی پیچیده و دشوار است و باید قواعد آن رعایت شود و از ساده انگاشتن و بی‌اهمیت شمردن آن پرهیز کرد. همچنین در صدور فتوا باید شتاب نکرد و تا زمانی که از رعایت همه لوازم و شرایط آن اطمینان حاصل نشده است، نباید به‌صورت صریح آن را اعلام و منتشر کرد.
از دیگر اموری که در فتوا باید مورد توجه قرار گیرد، فتواهای مشهور میان فقهای قدیم است. این فتواها را نمی‌توان به‌طور مطلق رد کرد؛ همان‌گونه که نمی‌توان صرفاً به آنها در مقام فتوا استناد نمود، به‌گونه‌ای که خودِ آن فتواهای قدیمی، دلیل و مستند فتوا قرار گیرند؛ مگر اینکه شرایطی را که پیش‌تر بیان شد، دارا باشند.
فتواهای مشهور قدما از جهات گوناگونی اهمیت دارند؛ بنابراین، نمی‌توان آنها را به‌کلی نادیده گرفت، رد کرد و کنار گذاشت. در عین حال، نمی‌توان نیز به‌طور مطلق به آنها اعتماد کرد. پس باید آنها را مورد توجه قرار داد، اما با همان شرایطی که به تفصیل درباره آن سخن گفتیم.
رعایت این نکات دقیق در فرایند استنباط است که در نهایت به آن احتیاط‌هایی می‌انجامد که در فتاوای بزرگان فقها مشاهده می‌کنیم و معمولاً فتاوای آنان با چنین احتیاط‌هایی همراه است. بنابراین، این احتیاط‌ها حاصل جمع میان جرئت در استنباط و دقت در آن است.
در پایان
بد نیست به روایتی اشاره کنیم؛ هرچند سند آن ضعیف است، اما متن و دلالت آن بسیار قابل توجه و شگفت‌انگیز است و از این جهت باید مورد توجه قرار گیرد. روایت چنین است:
«راوی می‌گوید: به ابوالحسن سوم، امام هادی (علیه‌السلام)، نامه نوشتم و از ایشان پرسیدم: معالم و آموزه‌های دینم را از چه کسی فرا بگیرم؟ حضرت در پاسخ نوشتند:
«فَاصْمِدَا فِي دِينِكُمَا عَلَى كُلِّ مُسِنٍّ فِي حُبِّنَا، وَكُلِّ كَثِيرِ الْقَدَمِ فِي أَمْرِنَا.»
یعنی:
«در دین خود به هر پیر و سالخورده‌ای که در محبت ما استوار است و هر کسی که در راه و امر ما سابقه و قدمت بیشتری دارد، مراجعه و اعتماد کنید.»
بنابراین، سفارش امام به شیعیان این است که از این افراد عبور نکنند و از آنان بهره بگیرند؛ اما این به معنای آن نیست که انسان در مقام فتوا، صرفاً به قول آنان منفرداً و بدون بررسی و استدلال اعتماد کند.
و فقهای متقدم و پیشین ما، از برجسته‌ترین مصادیق این روایت به شمار می‌آیند.
📔 أمالي الوحيد لما في أصول الفقه من جديد، تألیف شیخ محمدرضا انصاری، ج ۷، ص ۱۶۳–۱۶۴.
