07/08/2026
مولانا ؛ زبان پارسی، هويت تاجیک/ایرانی و زادگاه بلخی باستان!
مولاناجلالالدین محمد بلخی (۶۰۴–۶۷۲ هـ.ق)، اگرچه در حدود ۱۴ سالگی همراه پدر، بهاءالدین وَلَد، بلخ را پیش از حمله چنگیزیان ترک کرد و پس از سالها سفر، سرانجام در قونیهٔ روم شرقی( ترکیه امروزی )به بلندترین جایگاه علمی، عرفانی و ادبی رسید، اما هرگز ریشه، زبان و میراث فرهنگی زادگاه خود را از یاد نبرد.
در روزگار مولانا، زبانها و فرهنگهای بزرگ و پرنفوذی چون یونانی (رومی)، عربی و ترکی در پیرامون او حضور داشتند ولی او شاهکارهای جاودانهٔ خود، از جمله مثنوی معنوی و کلیات شمس را به زبان پارسی سرود و همین زبان را زبان اندیشه، عرفان و شعر خود قرار داد.
مثنوی را نیز با این ابیات جاودانه آغاز میکند:
««بشنو از نی چون حکایت میکند
وز جداییها شکایت میکند»»
بسیاری از پژوهشگران این «جدایی» را، علاوهبر معنی عرفانی آن، بازتابی از درد دوری از اصل و وطن یعنی بلخ دانستهاند.
مولانا در کلیات شمس واژهٔ «تاجیک» را بهصراحت به کار میبرد:
««ترکی همه ترکی کند، تاجیک تاجیکی کند
من ساعتی ترکی شوم، یک لحظه تاجیکی شوم»»
و در جای دیگر میگوید:
««یک حمله و یک حمله کآمد شب و تاریکی
چستی کن و ترکی کن، نی نرمی و تاجیکی»»
بکار بردن واژهٔ «تاجیک» نشان میدهد که این نام در سدهٔ هفتم هجری کاملآ جا افتاده بوده. مولانا، با آنکه در محیطی دیگری میزیست، واژه تاجیک را که هويت او را بیان میکند بار بار بکار میبرد و در عین حال، همهٔ آثار ماندگار خود را به زبان زادگاه و مادری خود،پارسی، میآفریند.
در مثنوی معنوی بر این حقیقت نیز تأکید میکند که پیوند دلها از تفاوت زبان و قوم فراتر است:
«پس زبان محرمی خود دیگر است
همدلی از همزبانی بهتر است»»
از اینرو، مولانا از یکسو به زبان، زادگاه و میراث فرهنگی خود وفادار میماند و از سوی دیگر، پیام عرفانی خود را فراتر از مرزهای قوم، زبان و جغرافیا میبرد. او نه هویت خود را انکار میکند و نه آن را وسیلهٔ برتریجویی میسازد؛ بلکه بر بنیاد همان زبان و فرهنگ، پیام جهانی از عشق، معرفت و همدلی عرضه میکند.
منابع:
- مولانا جلالالدین محمد بلخی، کلیات شمس (دیوان کبیر)، تصحیح بدیعالزمان فروزانفر، انتشارات دانشگاه تهران.
- مولانا جلالالدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد الین نیکلسون.
کریم کریم
Мавлоно: забони порсӣ, ҳувияти тоҷикӣ ва зодгоҳи Балх
Мавлоно Ҷалолуддини Муҳаммади Балхӣ (604–672 ҳ.қ.), гарчанде дар тақрибан 14-солагӣ ҳамроҳи падараш Баҳоуддини Валад Балхро пеш аз ҳамлаи муғулон тарк кард ва пас аз солҳои сафар дар Қунияи Руми Шарқӣ (Туркияи имрӯза) ба баландтарин мақоми илмӣ, ирфонӣ ва адабӣ расид, ҳаргиз реша, забон ва мероси фарҳангии зодгоҳи худро фаромӯш накард.
Дар замони Мавлоно забонҳо ва фарҳангҳои бонуфузе чун юнонӣ (румӣ), арабӣ ва туркӣ густариши фаровон доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ тамоми шоҳкориҳои ҷовидонаи худро, аз ҷумла «Маснавии маънавӣ» ва «Куллиёти Шамс»-ро ба забони порсӣ офарид ва ҳамин забонро забони андеша, ирфон ва шеъри худ қарор дод.
Ӯ «Маснавии маънавӣ»-ро бо ин абёти машҳур оғоз мекунад:
«Бишнав аз най чун ҳикоят мекунад,
Аз ҷудоиҳо шикоят мекунад.»
Бисёре аз муҳаққиқон ин «ҷудоӣ»-ро, илова бар маънои ирфонии он, бозтоби дарди дурӣ аз аслу ватан, яъне Балх, низ донистаанд.
Мавлоно дар «Куллиёти Шамс» вожаи «тоҷик»-ро ошкоро ба кор мебарад:
«Туркӣ ҳама туркӣ кунад, тоҷик тоҷикӣ кунад,
Ман соате туркӣ шавам, як лаҳза тоҷикӣ шавам.»
Ва дар ҷои дигар мегӯяд:
«Як ҳамлаву як ҳамла, к-омад шабу торикӣ,
Чустӣ куну туркӣ кун, най нармиву тоҷикӣ.»
Истифодаи вожаи «тоҷик» нишон медиҳад, ки ин ном дар садаи ҳафтуми ҳиҷрӣ комилан роиҷ будааст. Мавлоно, ҳарчанд дар сарзамини дигар зиндагӣ мекард, ин вожаро, ки ҳувияти ӯро бозтоб медиҳад, борҳо истифода намудааст. Ҳамзамон, тамоми осори ҷовидонаи худро ба забони модарӣ ва зодгоҳаш — порсӣ — офаридааст.
Дар «Маснавии маънавӣ» ӯ бар ин ҳақиқат низ таъкид мекунад, ки пайванди дилҳо аз тафовути забон ва қавм болотар аст:
«Пас забони маҳрамӣ худ дигар аст,
Ҳамдилӣ аз ҳамзабонӣ беҳтар аст.»
Аз ин рӯ, Мавлоно аз як сӯ ба забон, зодгоҳ ва мероси фарҳангии худ содиқ мемонад ва аз сӯи дигар, паёми ирфонии худро фаротар аз марзҳои қавм, забон ва ҷуғрофиё мебарад. Ӯ на ҳувияти худро инкор мекунад ва на онро василаи бартариҷӯӣ месозад, балки бар пояи ҳамон забон ва фарҳанг паёми ҷаҳонии ишқ, маърифат ва ҳамдилиро ба башарият пешниҳод мекунад.
Манбаъҳо:
- Мавлоно Ҷалолуддини Муҳаммади Балхӣ, «Куллиёти Шамс (Девони Кабир)», тасҳеҳи Бадеъуззамон Фурӯзонфар, Донишгоҳи Теҳрон.
- Мавлоно Ҷалолуддини Муҳаммади Балхӣ, «Маснавии маънавӣ», тасҳеҳи Рейнолд Ален Николсон.
روبرداشت
Карим Карим
