17/05/2026
Më 17 maj 1895 lindi në Dibër të Madhe shkrimtari, patrioti dhe intelektuali demokrat, Haki Stërmilli. Ai ishte pjesëmarrës në jetën politike e kulturore shqiptare, shef i parë i shërbimit sekret shqiptar, drejtor i Bibliotekës Kombëtare etj. Mbetet i pavdekshëm me romanin “Sikur të isha djalë”, një thirrje e fuqishme për emancipimin dhe të drejtat e gruas shqiptare.
1. Haki Stërmilli lindi në Dibër të Madhe më 17 maj 1895, ndonëse në autobiografinë e tij shkruan se kishte lindur më 7 maj të atij viti. Ai u rrit në një familje jo të pasur, në një nga lagjet më të varfra të qytetit, ku sipas vetë tij jetonin njerëz që bukën e siguronin me punë krahu.
2. Fëmijëria e tij u formësua në një familje me bindje fetare, ku prindërit e edukuan me frymë morale dhe fetare, por ngjarjet tragjike që pa gjatë pushtimit serb të Dibrës e bënë më vonë të humbte besimin fetar dhe të deklaronte veten ateist.
3. Haki Stërmilli kreu një pjesë të mësimeve fillore në Dibër dhe një pjesë në Selanik, ndërsa arsimin e mesëm e vazhdoi në Manastir, por nuk arriti ta përfundonte për shkak të trazirave të Luftërave Ballkanike.
4. Në rininë e hershme kishte fituar një bursë nga qeveria e Ismail Qemalit për të studiuar në Vjenë e më pas në Evropë, por familja nuk e lejoi të largohej për shkak të rrethanave të vështira familjare dhe vdekjes së vëllait të madh.
5. Që në moshë të re u përfshi në përhapjen e gjuhës shqipe dhe idealit kombëtar, duke shkruar se qysh në vitin 1907 kishte nisur të lexonte dhe të propagandonte shqipen në Dibër.
6. Lufta Ballkanike ndikoi thellësisht në jetën e tij, pasi vëllai i madh u vra në front, gjë që sipas Stërmillit jo vetëm e tronditi emocionalisht, por edhe i shkatërroi planet për një të ardhme akademike jashtë vendit.
7. Sipas zakoneve të kohës, në vitin 1915 u detyrua të martohej me gruan e vëllait të ndjerë, një përvojë që besohet se ndikoi në ndjeshmërinë e tij ndaj pozitës së grave dhe më vonë në romanin “Sikur të isha djalë”.
8. Masakrat serbe ndaj shqiptarëve të Dibrës, djegia e shtëpive dhe shpërngulja e popullsisë ndikuan aq shumë te Stërmilli, sa ai shkruante se në atë kohë ndjeu një “revolucion shpirtëror” dhe humbi besimin te drejtësia hyjnore.
9. Në fillimet e karrierës administrative punoi si sekretar krahinor në Mat dhe Peshkopi, duke fituar përvojë në administratën shtetërore shqiptare të viteve të para pas Pavarësisë.
10. Një nga detyrat më pak të njohura të tij ishte fakti se ai shërbeu si mësues personal i motrave të Ahmet Zogut, duke krijuar një afërsi të hershme me familjen Zogolli.
11. Marrëdhënia e tij me Ahmet Zogun fillimisht ishte miqësore dhe e afërt, aq sa Stërmilli shkruan se Zogu tregonte mirënjohje ndaj tij sepse kishte ndihmuar familjen Zogolli në periudha të vështira.
12. Më vonë kjo miqësi u kthye në armiqësi të hapur, pasi Stërmilli filloi të kundërshtonte politikën e Zogut, sidomos orientimin pro-jugosllav dhe rolin që ai besonte se kishte në disa ngjarje të errëta politike.
13. Në vitet 1920–1924 u aktivizua fort në lëvizjen demokratike shqiptare dhe u bë pjesë e shoqërisë “Bashkimi”, një organizatë me ndikim politik e patriotik të lidhur me figurën e Avni Rustemit.
14. Haki Stërmilli u zgjodh sekretar i përgjithshëm i shoqërisë “Bashkimi”, duke u kthyer në një nga figurat kryesore të saj në periudhën para Revolucionit të Qershorit.
15. Vetë Stërmilli shkruante se Avni Rustemi kishte qenë një figurë që ia kishte “hapur sytë”, duke e shtyrë të largohej politikisht nga Ahmet Zogu.
16. Më 16 janar 1923, me dekret të Ahmet Zogut, Haki Stërmilli u emërua sekretar i “Sekretarisë Sekrete”, institucion që konsiderohet pararendësi i shërbimit sekret shqiptar.
17. Për këtë arsye, Stërmilli konsiderohet gjerësisht si shefi i parë i shërbimit sekret shqiptar, një fakt pak i njohur për publikun që e njeh më shumë si shkrimtar.
18. Ai qëndroi në krye të këtij institucioni deri më 16 prill 1924, kur ndryshimet politike dhe largimi i Zogut e nxorën nga funksioni.
19. Pas vrasjes së Avni Rustemit më 1924, Stërmilli e akuzoi publikisht Ahmet Zogun si përgjegjës dhe mori pjesë aktive në Revolucionin e Qershorit.
20. Gjatë Revolucionit të Qershorit ai u kthye në Tiranë “me armë në dorë”, siç shkruan vetë në autobiografi, duke mbështetur qeverinë e Fan Nolit.
21. Edhe pse qeveria e Fan Nolit i ofroi poste shtetërore, Stërmilli nuk pranoi një emërim që sipas tij do t’i rëndonte popullit me taksa dhe vendosi të jetonte me punën e vet.
22. Pas rikthimit të Ahmet Zogut në pushtet në dhjetor 1924, Stërmilli u detyrua të largohej nga Shqipëria dhe nisi një jetë të gjatë emigrimi politik.
23. Gjatë emigrimit jetoi në Itali, Francë, Austri, Gjermani, Poloni, Lituani dhe Bashkimin Sovjetik, duke kaluar vite të vështira si emigrant politik.
24. Në Francë ai punoi në fabrika për të siguruar jetesën, duke provuar nga afër jetën e rëndë të emigrantëve shqiptarë në Evropë.
25. Në Bashkimin Sovjetik qëndroi rreth një vit e më shumë, ku u takua me Ali Kelmendin dhe pati kontakte me qarqe revolucionare shqiptare.
26. Gjatë emigrimit bashkëpunoi me KONARE-në, organizatë politike e emigrantëve shqiptarë kundër regjimit të Zogut.
27. Ai shkroi artikuj kundër regjimit zogist dhe kundër ndërhyrjeve italiane në Shqipëri në organe si “Liria Kombëtare” dhe “Federasjon Ballkanik”.
28. Në vitin 1929, ndërsa ndodhej në Jugosllavi, autoritetet jugosllave e arrestuan dhe më pas e dorëzuan në Shqipëri si kundërshtar politik i Zogut.
29. Më 6 gusht 1929 u dënua me pesë vjet burg për propagandë kundër Mbretit Zog dhe regjimit të tij.
30. Gjatë burgimit vuajti kushte të rënda, por nuk reshti së shkruari dhe reflektuari mbi jetën, politikën dhe sistemin penal shqiptar.
31. Në një shkrim për burgjet shqiptare ai kritikonte faktin se në burg përziheshin fajtorët politikë me ordinerët, duke e quajtur burgun “një shkollë kriminaliteti”.
32. Në autobiografi pohon me sinqeritet se pas burgut u detyrua të shkruante disa artikuj pro regjimit nga presioni dhe frika e vazhdueshme.
33. Më 28 nëntor 1933 u lirua me amnisti pas një telegrami dërguar Mbretit Zog.
34. Pas lirimit, për të siguruar jetesën punoi në një kompani që shiste llamba elektrike OSRAM dhe hapi një dyqan në rrugën Mbretnore në Tiranë.
35. Romani “Burgu”, botuar më 1935, lindi nga përvojat e tij personale në qelitë e regjimit zogist dhe konsiderohet një nga veprat më dokumentare të tij.
36. Në vitin 1936 botoi romanin “Sikur të isha djalë”, vepra që e bëri një nga emrat më të njohur të letërsisë shqiptare.
37. “Sikur të isha djalë” trajton pozitën e rëndë të gruas shqiptare dhe kërkon emancipimin e saj, duke qenë një ndër romanet më progresiste të kohës.
38. Personazhi kryesor i romanit, Dija, përfaqëson vajzën shqiptare që lufton kundër fanatizmit, martesave të imponuara dhe shtypjes patriarkale.
39. Romani pati sukses të madh dhe njohu mbi 12 ribotime në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni, duke mbetur një nga librat më të lexuar shqip.
40. Përveç “Sikur të isha djalë”, Stërmilli botoi edhe “Dibranja e mjerueshme”, “Dashuni e besnikëri”, “Agimi i lumnueshëm”, “Burgu” dhe “Trashëgimtarët tanë”.
41. Pas pushtimit italian, emri i tij u shfaq formalisht në listat e Partisë Fashiste, por në autobiografi pohon se i rezistoi bashkëpunimit real me regjimin fashist.
42. Në vitin 1943 u hodh në ilegalitet me urdhër të Partisë Komuniste dhe u përfshi në Luftën Nacionalçlirimtare.
43. Mori pjesë në Mbledhjen e Mukjes si përfaqësues i Frontit Nacionalçlirimtar, duke qenë pjesë e debatit historik për bashkëpunimin mes shqiptarëve.
44. Në Konferencën e Labinotit u zgjodh anëtar i Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar.
45. Gjatë luftës mbajti ditar të hollësishëm, i cili më vonë u botua me titullin “Shtigjet e lirisë”.
46. Pas Luftës së Dytë Botërore u zgjodh deputet i Peshkopisë në Kuvendin Popullor.
47. Në tetor 1946 u emërua drejtor i Bibliotekës Kombëtare, duke u lidhur fort me jetën kulturore dhe librin.
48. Gjatë drejtimit të tij në Bibliotekën Kombëtare, institucioni vijoi pasurimin e fondit libror dhe organizimin si qendër kombëtare e dijes.
49. Në vitin 1949 u emërua drejtor i Muzeut të Luftës Nacionalçlirimtare, post që e mbajti deri në fund të jetës.
50. Në fund të autobiografisë së shkruar më 1949, Haki Stërmilli shkruan me përulësi: “Nuk kam as shtëpi, as tokë, as ndonjë pasuni”, duke thënë se gjithë jetën e kishte kaluar në përpjekje për një atdhe të lirë dhe një drejtësi më të mirë.
