16/10/2026
(Part 4)
prev
https://www.facebook.com/100057438971532/posts/1609623207628963/?app=fbl
“Okay, asa man ta?”
Pagkadungog ni Glen sa akong pangutana, kalit siyang mipahiyom. Kanang pahiyom nga dugay na nakong wala makita, pero bisan pila pa ka tuig ang nilabay, pamilyar gihapon kaayo sa akong mga mata.
“Abi nako dili na ka mosugot, Doc.”
“Actually, naghunahuna pa ko kung kinahanglan ba nako i-charge sa imong bill ang consultation fee,” tubag nako nga nagkatawa.
“Grabe pud ka, Doc. Dinner ra gani akong giingon, mahimong medical expense na nuon.”
“Depende. Kung maghisgot ka sa imong insomnia while nagkaon ta, basin kinahanglan na gyud ka nako i-assess.”
Nikatawa nalang si Glen.
“Unsa man? Asa ta?” pangutana nako, nagpakaaron-ingnon nga normal ra ang tanan.
“Surprise.”
“Glen, dili ko ganahan og surprise.”
Mikatawa ko.
“ Pero fine. Ikaw bahala ayaw lang ko dad-a sa construction site kay gikan pa ko og duty.”
Kusog nalang nikatawa si Glen. Nakahinumdom siguro sa una nga gidala ko niya sa iyang office sa construction site ug gihatagan lang ug crackers.
Nagsunod lang ko sa iyang motor. Ug while nag drive nag pa sound trip ko sa kanta ni Mandy Moore nga "" Someday we'll know ."" Naga smile while gi feel ang kanta ug naka focus sa pagsunod kang Glen.
So many questions, I need and answer
11 years later your still on my mind.
..Someday I'll know.
Gipili ni Glen ang usa ka restaurant nga medyo layo sa busy kaayo nga City.
Dili ni sobra ka mahal tan-awon pero peaceful kaayo, makaparelax sa usa ka tawo human sa taas niya nga adlaw.
“Order lang unsay gusto nimo,” ingon ni Glen.
“Sure ka? Basin ang akong order, kinahanglan na nimo i-recalculate ang imong budget.”
“ Ayaw kabalaka, kabalo ko mo-compute.”
“Ah, mao ba? Sige, tan-awon nato.”
Mga mahalon gyud akong gi order.
While naghulat mi sa among order. Nahilom napud ming duha ug kalit. Pasumangil nalang kog tan-aw sa interior design sa restaurant kay first time nako ani. Pero paglabay sa akong mata kay Glen, nagtan-aw diay siya nako.
"" Nice lagi diri.. ""
"" Classmate nako nga architect ang tag-iya ani. ""
Nahinumdom ko kang Chon, si Chon lang ang nailhan nakong classmate ni Glen nga architect.
"" Kinsa? "" curious lang ko.
"" Si Roy , murag wala siya ron. ""
""Ahh.."". abi kog si Chon.. komusta na kaha to? Wala nalang ko nangutana.
"" Komusta imong work ron? "" Pangutana nako.
"" Dia, mao gihapon sigeg trabaho. Naka-build ko og kaugalingong team ug naa na mi office, nakahimo pud kog kaugalingon nakong balay.”
Mihunong siya.
“Pero naa gihapoy mga gabii nga kon mouli ko, murag naay kulang..”
Wala ko dayon misulti, gisagdan ra nako siyang mopagawas sa iyang hunahuna.
“Siguro,” mipadayon siya, “naanad ko nga ako ra usa. Sa una, okay ra man. Busy ko, daghan og trabaho. Pero paglabay sa panahon, nakabantay ko nga bisan naa koy mga barkada, lahi ra gihapon ang feeling nga naa kay tawo nga gusto nimong estoryahan sa kataposan sa imong adlaw.”
Nitan-aw siya nako.
“Someone you can tell about your day, even the smallest things.”
Mikatawa ko og hinay.
"" Imong girlfriend diay. ""
"" So far, wala pa koy nakit-an nga parehas nimo. "" Serious lang siya dayon mikatawa.
Wala nako nisumpay.
Pag-abot sa among pagkaon, nagpadayon mi sa pag-istorya pero wala nako nisumpay sa iyang giingon.
“ Komusta pud imong duty sa hospital?” pangutana niya.
“Kapoy kaayo pero laban.”
“Pero nganong murag dili man halata, gwapa man gihapon.. ”
"" Ok, thanks sa complement. ""
“Unsa pud imong lingaw ug wala ka sa hospital? ""
"" Murag nagpuyo naman ko sa hospital ron.""
“ Grabe, wala kay mga hobbies? friends ... or.. "" nihinay iyang tingog .. "" someone special? ..”
Halos matuk-an ko sa akong juice.
Nikatawa siya samtang nagkaon.
“Sorry, . Na-curious lang ko.”
“Fine. Naa koy friends. Naa koy hobbies. Naa koy kinabuhi outside the hospital.”
“Good.”
“Ug busy ko.”
“Obviously.”
“Ug wala koy someone special.”
Pagkahuman nako pagsulti ani, kalit siyang nahilom kadali.
“Wala gyud?” iyang pangutana.
Mitango ko.
“Wala.”
“Since when?”
“Since birth..”
Nikatawa siya og kusog
“ Impossible.. "" ingon niya.
"" Walay mawala nako ug dili ka motuo..""
“Wala gyud kay na-date?”
“Naay mga ni-try og invite. Pero kasagaran busy ko. Ug wala pud koy nakit-an nga tawo nga gusto nakong hatagan og panahon.”
Nahilom siya.
“Ngano man?”
Wala ko dayon makatubag.
Mipahiyom ko og gamay.
“Siguro wala pa lang gyud ko ka-meet sa tawo nga gusto nakong pilion.”
Dugay siyang nitan-aw nako ug niingon..
“Ah..”
Sa paagi sa iyang pagtubag, murag duna siyay laing gustong isulti.
“ Ikaw? Nganong wala paman gyud ka mag girlfriend, nag ka tiguwang naka. ”
Miiling siya ug mikatawa.
""Grabe sa nag katiguwang... masakitan man pud ta, naa pay isa ka tuig before ko mag 40. ""
Nikatawa nalang ko..
“ Pero maybe I was waiting for someone?.”
Kalit kong nahilom.
Dili ko sigurado kon joke ba to o seryoso niyang gisulti. Pero mikatawa na lang ko aron dili makita nga dunay laing kahulogan ang iyang giingon sa akong hunahuna.
Human sa among dinner, nangayo siya og bill bisan misulay ko og offer nga akong bahinon ang bayranan.
“Glen, pwede man ta mag-share.”
“Next time na lang.”
Nahunong ko sa akong pagkuha sa akong wallet.
“Next time?”
“Kung mosugot ka.”
Wala ko dayon mitubag.
Pero wala pud ko nibalibad.
"" Can I see you again Doc? ""
"" Of course naa pa kay follow up check-up""
"" Aside ana. ""
Nitan-aw kong Glen ug mitango.
"" Yes, ug dili ko busy. ""
"" Of course, dili ko magsinamok ug busy ka. I'll wait... ""
Those words stayed with me long after we parted ways that evening.
Pero grabe maka demand ug time ang akong trabaho. Dunay mga days nga sunod-sunod ang akong consultations. Dunay puy mga adlaw nga kinahanglan ko motambong og multidisciplinary meetings uban sa ubang healthcare professionals aron hisgotan ang kahimtang sa among mga pasyente.
Ug kung wala ko sa consultation room, naa ko sa seminars, medical conferences, ug mga training nga importante sa akong trabaho.
I loved my work pero bisan unsa pa nako kamahal ang akong trabaho, dili gyud malikayan nga kapoyon sad ko.
Naay mga gabii nga makauli ko nga halos wala na koy kusog. Usahay, samtang nag-drive ko pauli, maghunahuna ko kon nakatubag ba ko sa tanang importanteng messages o kon duna ba koy nakalimtan nga kinahanglan buhaton pagkaugma.
Ug sa tunga-tunga sa tanan, naa si Glen.
Dili siya pirming motawag. Dili sad siya pirming mangutana kon kanus-a ko libre. Kasagaran, usa lang ka simple nga message ang akong madawat gikan niya.
Good morning. Ayaw kalimot og kaon.
Usahay:
How was your day? I hope your patients are doing well. Ikaw pud, amping sa imong kaugalingon.
Ug kung mosulti ko nga taas kaayo akong adlaw ug dili ko makigkita niya, mao ra gihapon ang iyang tubag.
It's okay. Pahuway sa.
Walay reklamo. Walay pagpabati nga kinahanglan nakong bayran ang iyang paghulat pinaagi sa akong panahon.
One evening, human sa halos tibuok adlaw nga consultations, nakita nako ang iyang message.
Glen: Pwede ka nakong ma invite ug dinner?
Gitan-aw nako ang oras. Hapít na 8pm, ug naa pa koy mga medical records nga kinahanglan e-review.
Ako: Sorry, Glen. Dili na gyud kaya sa akong oras karon. Daghan pa kog buhaton.
Wala pa gani molabay og usa ka minuto, mitubag na siya.
Glen: Don't apologize. Finish your work. Eat something, okay?
Milabay ang mga semana...
Usahay magkita mi ni Glen, pero dili pirmi. Dunay higayon nga magdungan mi og dinner, ug dunay mga adlaw nga kutob ra sa mga mensahe ang among komunikasyon.
Wala sad nako kalimti nga siya usa sa akong mga pasyente. Mao nga bisan dunay mga higayon nga gusto kong mas mailhan siya pag-usab, nagbutang kog limitations. Ang iyang follow-up consultations ug treatment kinahanglan magpabilin nga propesyonal, ug nahibalo ko nga kon moabot ang panahon nga dunay personal feelings nga gusto namong e level up, kinahanglan una nakong siguruhon nga dili na ko ang iyang nag-atiman nga psychiatrist.
Dili ko gusto nga ang among personal nga pagbati maka apekto sa iyang pag-atiman o sa akong responsibilidad isip doktor.
Dihang dunay seminar nga gitambongan sa among department bahin sa updated approaches sa mental healthcare. Gikan sa buntag hangtod sa hapon, puno ang akong adlaw sa mga lecture, case discussions, ug mga presentations.
Pagkahuman sa seminar, nibalik pa ko sa ospital aron ma check ang mga wala pa nako mahuman nga trabaho. Mga 10 pm nako nakagawas sa building.
Kapoy kaayo.
Gibati nako ang kabug-at sa akong abaga while nagdala sa akong bag. Gusto na lang ko nga makauli, maligo, mokaon, ug matulog nga walay hunahunaon.
Pag-abot nako sa parking area, nakita nako si Glen ug natingala ko.
“Glen? Nag-unsa ka diri?”
Mibarog siya og tarong dihang nakita ko niya.
“Good evening..”
“Good evening pud. Nganong naa man ka diri?”
“Niagi ko sa hospital, unya nahinumdom ko nga naa kay seminar karon.”
Natingala ko gamay sa iyang tubag.
“Unya?”
“Unya naghunahuna ko basin dugay ka mahuman. So, gi check nako kon naa pa ba ka diri.”
Nitan-aw ko sa akong relo.
“Glen, 10 na. Dugay na ka naghulat?”
“Dili ra kaayo.”
“Pila ka oras ang ‘dili ra kaayo’ nimo?”
Mikatawa nalang siya.
“ secret.”
“ Tarong ba..""
Nakatawa siya sa akong tubag.
“Okay, fine. 1 hr na kapin.”
“ Hoy!.. gihulat pa man ko nimo.”
“Relax.. Naa man koy gibuhat while naghulat. Naa koy gi-review nga plans sa akong tablet. Wala ko naglingkod diri nga nagtan-aw lang sa parking lot ug nag-ihap sa mga sakyanan.”
Nilingi ko sa akong sakyanan, dayon mibalik ang akong pagtan-aw niya.
"" Asa imong motor? ""
"" Nag commute ra ko.. ""
"" Ha? "" wa gyud ko kasabot sa iyang trip.
"" Pwede kong mahimong driver nimo ron Doc, for free. ""
"" Unya, nighatod nimo nako, ihatod napud ka nako? ""
Nikatawa nalang siyag kusog.
"" Dili pud oi, mabuntagan ta ana. Naa ra koy kontakon kon mahatod naka nako.""
“Okay,” tubag nako sa kataposan. “Pero ayaw lang pagdrama kung makatulog ko sa sakyanan..”
Mipahiyom siya while giablihan ang pultahan sa driver seat.
“ Kung makatulog ka, pasabot ana maayo kong driver.”
“Or boring lang kaayo ka.”
“ Grabe, mas sakit pa na kaysa sa rejection ba.”
Nikatawa nalang ko.
And just like that, after a long and exhausting day, I finally allowed myself to stop being the person who had to do everything alone.
Hilom ang sakyanan samtang nagpadulong mi pauli, ug while nag drive siya akong ulo nisamot nag ka bug-at.
“ Komustang seminar?” pangutana niya.
“Good. Daghan kog nakat-onan. Pero kapoy kaayo.”
“ Nikaon naka?”
Naghunahuna ko kadiyot.
“ Sa lunch? .”
“ Dinner na ron..”
“ Nikaon man gamay lang pero gutom na bitaw.”
“ Hapit sa tag drive thru.”
Wala nako ni kontra kay sa tinood lang nagsagol na ang gutom ug kakapoy nga akong gibati. Nihapit si Glen sa drive thru, ug bisan naghulat mi sa iyang gi order, nipiyong nako sa kakapoy. Nakamata lang kog balik kay gipukaw ko niya kay mokaon . Gi park na niya ang sakyanan aron makakaon ko. Ultimo pag hungit hinay kaayo akong lihok kay gusto na lang gyud kong matulog. Kulang nalang hungitan kong Glen kay gusto gyud niyang mokaon sa ko.
"" Ayaw gyud pasagdi imong lawas, basin
basin ikaw na nuon ang mahimong pasyente. ""
Nikatawa nalang ko...
"" Basin moingon akong pasyente nga makita na niya ang hayag padung langit, moingon pud kong , bitaw nakita pud nako.. ""
Mikatawa si Glen ug mas giatiman akong pagkaon, murag nahadlok basin matinood akong giimagine. After nakog kaon, gipasagdan lang kong Glen nga matulog. Dugay gyud mi niabot kay ang dagan niya murag kusog pa ang bike.
---
Usa ang depression sa mga kasagaran nakong gi handle, ang sakit nga murag gibalewala lang sa uban. But as a psychiatrist, one of the things I often remind my patients is that depression is not simply sadness, and it is not something a person can overcome just by being strong.
Daghan gihapon ang nagtuo nga normal ra ang depression. Para sa uban, ang kanunay nga paghilak, pagkawala sa gana, paglikay sa mga tawo, ug pagpabiling hilom kay ordinaryo lang nga problema nga masulbad pinaagi sa pagpahulay, pag-ampo, o paghunahuna og positibo.
Like sa akong usa ka patient nga si Mae...
Buntag to.. ug pag-abot nako sa hospital, wala pa gani ko kahuman og kape sa nurse station, gitawag na ko sa resident on duty.
“Doc naa tay patient sa emergency department. 18 years old female. Gidala siya sa iyang mama after a suspected su***de attempt last night. Has a history of depressive symptoms, but wala pa siyay formal psychiatric consultation.”
Nawala ang akong kapoy sa pagkadungog sa report. Gibutang nako ang akong kape sa lamesa ug gikuha ang chart .
“ Medically stable na?” akong unang pangutana.
“Gi-assess na siya sa ER team, Doc. Stable na ang iyang vital signs, pero nagkinahanglan pa siya og further medical evaluation. Hilom kaayo. Dili siya ganahan makig-estorya.”
“Okay. Ayaw sa siya pasagdi nga mag-inusara, ug siguraduhang safe ang environment niya. I’ll assess her as soon as the medical team clears her for psychiatric interview.”
Sa akong trabaho isip psychiatrist, nakat-onan nako nga ang usa ka patient nga mosulay og pagpakamatay dili angay hukman tungod sa iyang gibuhat. Dili sab nato dayon mahibaloan ang tibuok istorya pinaagi lang sa iyang medical record.
Usahay, ang labing importante nga pangutana dili kung nganong gibuhat niya kana, kondili kung unsa na kadugay niyang gidala ang kasakit nga wala niya maistorya sa uban.
Pag-abot nako sa iyang room, nakita nako ang usa ka batan-ong babaye nga naglingkod sa hospital bed. Tulala nga murag layo kaayo ang hunahuna. Sa iyang kilid, naglingkod ang iyang mama, nga klarong wala pa makatulog og tarong.
“Good morning. Ako si Dr. Jemma, usa sa psychiatrists diri sa hospital,” hinay nakong pagpaila. “Pwede ba ko makig-estorya nimo kadiyot?”
Wala siya motubag dayon. Mitan-aw siya sa iyang mama, nga murag nangayo og tabang.
“Okay ra, day. Makig-estorya lang kang Doc,” sulti sa iyang mama.
Nigawas sa iyang mama aron kami rang duha ang mag-istorya. Paglingkod nako sa lingkuranan nga naa sa gilay-on nga komportable para niya, wala nako siya pugsa nga motan-aw nako.
“Unsa imong gusto nga itawag nako nimo?”
“Mae,” hinay niyang tubag.
“Okay, Mae. Before ta magsugod, gusto lang nako ipasabot nga ang atong pag-istorya confidential. Dili nako basta-basta e share sa uban ang imong personal information. Pero kung dunay seryosong peligro sa imong kaluwasan, kinahanglan natong mangayo og tabang ug ihatag lang ang impormasyon nga gikinahanglan aron maprotektahan ka. Pwede ka mangutana nako bisan unsang orasa kung naa kay dili masabtan.”
Miginhawa ra siyag lawom pero hilom gihapon kaayo.
“Mae, dili kinahanglan nga isulti nimo ang tanan karon dayon. Pwede ta magsugod sa unsay pinakakomportable para nimo.”
Milabay ang pila ka minuto before siya nitingog..
“Kapoy na ko, Doc.”
“Kapoy sa unsang paagi, Mae?”
“Kapoy na ko sa tanan. Bisan pagmata sa buntag, murag kinahanglan pa nako pugson akong kaugalingon nga maligo, mokaon ug mo skwela… bisan kana nga mga butanga, murag bug-at kaayo.”
Mihatag ko og panahon aron mahuman niya ang iyang gisulti.
“Kanus-a nimo unang nabati nga ing-ana ka kapoy?”
“Mga bulan na. Sa una, abi nako tungod lang sa stress sa school. Pero kadugayan, wala na koy gana. Dili na ko malipay sa mga butang nga ganahan kaayo nako sauna. Usahay, maghigda ra ko tibuok adlaw. Unya kung dili ko maka tuon, masuko ko sa akong kaugalingon kay feeling nako wala koy pulos.”
Mihilak siyag kalit ..pero dali niyang gipahiran ang iyang mga luha.
“Sorry, Doc.”
“Dili kinahanglan mangayo ka og pasaylo tungod kay naghilak ka, Mae. Dili ka kinahanglan magpakaaron-ingnon nga okay ka diri.”
Gipasagdan ra nako iyang kahilom. Sa psychiatric consultation, dili tanang kahilom kinahanglan pun-on og pangutana. Usahay, ang paghatag og panahon mao ang paagi aron mabati sa patient nga wala siya gipadali o gihukman.
Human sa pila ka minuto, miingon ko, “Mae, naa koy importanteng mga pangutana bahin sa imong safety. Direktahon tika pangutan-on, dili tungod kay gusto kong hukman ka, kondili kay gusto nakong masabtan kung unsa ka bug-at ang imong gibati ug unsay atong mahimo aron maprotektahan ka.”
Hinay siyang mitango.
“Sa miaging mga semana, naa ba kay mga higayon nga nakahunahuna ka nga mas maayo unta kung wala na lang ka, o dili na lang ka momata?”
“ Dunay mga gabii nga mao gyud na akong mahunahunaan..”
“Salamat sa pagsulti nako, Mae. Karon, gusto kong mangutana: karon ba, naa pa kay hunahuna nga pasakitan ang imong kaugalingon o tapuson imong kinabuhi?”
Wala siya motubag dayon.
“Usahay, Doc. Labi na kung ako ra usa.”
“Sa pagkakaron, naa ba kay plano nga buhaton ni, o naa ba kay gihunahuna nga paagi? ""
Mitubag siya sa akong mga pangutana, ug gisusi sad nako kung unsa ka bag-o ang iyang suicidal thoughts, unsa ang nahitabo sa miaging gabii, kung dunay mga miaging attempts, ug kung dunay alcohol o ubang substansiya nga involved. Gipangutana pud nako kung unsa ang nakapahunong niya adto, kinsa ang iyang kasaligan, ug kung unsa ang iyang gibati karon human sa nahitabo.
Wala nako gipangutana ang mga detalye sa iyang attempt tungod lang kay curious lang ko. Ang akong tumong mao ang pagsabot sa iyang kasamtangang peligro ug unsang level sa support ang kinahanglan niya.
“Mae, gusto kong klarohon nga seryoso nako ning imong gisulti. Tungod kay bag-o pa ang nahitabo ug naa pa kay mga hunahuna sa pagpakamatay, dili nato angay pasagdan nga ikaw ra usa nga moatubang ani.”
“Pasabot ana, Doc, i-admit ko ninyo?”
“Base sa imong gi-share ug sa imong kahimtang karon, kinahanglan natong ipadayon ang close monitoring ug safety measures. Atong hisgotan ang psychiatric admission uban sa treatment team ug sa imong pamilya. Ang akong unang responsibilidad mao ang pagsiguro nga luwas ka while atong giatiman ang hinungdan sa imong sakit.”
Nitan-aw siya nako ug mitarong ug lingkod.
“Dili ba ko ninyo kasab-an, Doc?”
“Dili, Mae.”
“Bisan pa sa akong gibuhat?”
“Bisan pa. Dili ko moingon nga masulbad dayon nato ang tanan, pero dili nimo kinahanglan nga sulbaron ni nga ikaw ra usa.”
Wala ko mosaad niya nga mawala dayon ang iyang depression. Dili sad igo ang pagsulti lang nga kinahanglan siyang magpakatatag. Ang among tumong mao ang pagtabang niya nga mahimong mas luwas, mas masabtan ang iyang kahimtang, ug anam-anam nga makabawi.
Human sa interview, akong gi-review ang iyang medical records ug nakig-coordinate sa emergency physician ug nursing team. Wala ko dayon naghatag og diagnosis base lamang sa iyang paghilak o sa iyang su***de attempt.
Private pud kong nakig estorya sa iyang mama.
“Doc, wala gyud mi kabantay nga ing-ani na diay siya ka-grabe,” sulti sa iyang mama nga murag kahilakon. “Abi namo gusto lang niya mag-inusara. Kung mangutana mi, moingon ra siya nga okay ra siya.”
“Daghang tawo nga dunay depression ang maglisod og sulti sa ilang gibati, bisan sa ilang pamilya,” akong tubag. “Dili nato siya basulon o pugson nga magpabiling positibo. Ang importante karon mao ang pagpaminaw, pagtabang niya nga makasunod sa treatment, ug pagkuha dayon og professional help kung mobalik o mograbe ang suicidal thoughts.”
“Unsa man among isulti niya, Doc?”
“Pwede ninyong isulti nga dili kinahanglan nga magpakaaron-ingnon siyang okay aron lang dili mo mabalaka. Paminawa siya nga dili dayon mo manghusga o mohatag og solusyon. Ug kung mosulti siya nga gusto niyang mamatay o pasakitan ang iyang kaugalingon, pangutan-a siya diretso kung naa ba siyay plano o immediate danger. Dili ninyo kinahanglan nga mag-inusara sa pag-atubang niini, tawag dayon sa hospital team o emergency services kung adunay immediate risk.”
“Pwede pa ba siyang maayo, Doc?”
“Daghang tawo na ang naka recover sa depression pinaagi sa saktong treatment ug suporta. Dili nato matagna ang eksaktong dagan sa iyang recovery, pero dunay mga lakang nga mahimo natong sugdan karon. Ug usa sa pinakamaayong butang nga inyong mahimo mao ang pagpakita niya nga dili ninyo siya pasagdan ug naa mo kanunay sa iyang pinakalisod nga panahon.”
Ang depression dili sukdanan sa kalig-on o kaluyahon sa usa ka tawo. Dunay mga tawo nga nagpadayon sa ilang daily routine. Ang uban mailhan pang positive kanunay sa life kay malipayon kanunay. Dili nato makita ang ilang kasakit pinaagi lang sa ilang pahiyom. Some people become good at hiding their emotions because they are afraid of being judged, misunderstood, or told that they are simply overreacting.
Usahay, kung mosulti ang usa ka tawo nga dili na niya kaya, ang tubag sa uban kay, “Ayaw sige og huna-huna ana. Daghan pa gani ang mas daghan og problema nimo.”
But pain is not a competition. Dili kinahanglan nga pinakagrabe ang imong problema aron mahimong valid ang imong gibati.
When someone tells us that they are struggling, we do not always need to give advice immediately. Sometimes, we need to listen without judgment and ask, “Unsaon nako pagtabang nimo?” instead of saying, “Normal ra na. Ayaw lang kaayo pagpadala sa imong gibati.”
Importante sad nga masabtan nga ang pag-ampo, suporta sa pamilya, ug pagpakigsulti sa mga tawo nga atong gisaligan mahimong makatabang. Pero kung ang mga sintomas nagpadayon, nagkagrabe, o naa nay suicidal thoughts ang pagpangayo og professional help dili timailhan sa kakulang sa pagtuo o kalig-on. Mahimong gikinahanglan ang psychotherapy, medication, o kombinasyon sa mga pagtambal, depende sa assessment sa mental health professional.
And when a person talks about su***de, we should never dismiss it as drama, attention-seeking, or something that everyone experiences. It deserves immediate attention, compassionate listening, and appropriate professional help.
As I watched patients like Mae struggle to explain feelings they could barely understand themselves, I realized that one of the biggest challenges in mental health is not only treating the illness. It is also correcting the misconceptions that prevent people from seeking help.
Dili tungod kay dili nimo makita ang samad, wala na ni nagpasabot nga wala nay kasakit. Depression is real. It deserves understanding, proper assessment, and treatment, not judgment.
And sometimes, the words that a struggling person needs to hear are not “Normal ra na.”
Sometimes, they need to hear:
“Dili nako mahibaloan ang tanan nimong gibati, pero andam ko maminaw. Dili nimo kinahanglan nga atubangon ni nga ikaw ra usa.”
---
Being a psychiatrist had always been one of the things I was proud of. Everyday nga mosulod ko sa hospital, I was ready to listen, assess, understand, and help people who were struggling with their mental health. Pero bisan psychiatrist ko, tawo gihapon ko. Ug bisan kabalo ko unsaon pag-atiman sa emosyon sa uban, dili pasabot nga dili na ko maapektuhan sa ilang mga kasakit.
There were days when I encountered patients whose stories stayed with me long after I left the hospital.
Dili tanan nakong pasyente dunay parehas nga problema. Lahi-lahi sila og kahimtang, background, ug paagi sa pag-atubang sa ilang kasakit. Pero usa ka butang ang kanunay nakong makita: daghan nila ang dugay nang naningkamot nga mahimong lig-on kay abi nila wala silay laing kapilian.
I knew that empathy was important in my profession. Kinahanglan masabtan nako ang gibati sa akong mga pasyente aron matabangan sila sa saktong paagi. But I also knew that I had to maintain professional boundaries. Dili nako mahimong akuon ang tanan nilang kasakit, ug dili sab nako dad-on ang matag problema ngadto sa akong personal nga kinabuhi.
Yet, there were days when the emotional weight became difficult to ignore.
Sometimes nig out nako ug sa sulod sa akong sakyanan, didto nako murag e summarize tanang problema sa akong pasyente. I had answered professionally. I had explained to them that recovery was possible, that treatment could help, and that we would take things one step at a time.
But I can help asks myself..
What if she loses hope again?
What if the treatment takes longer than expected?
Have I done enough to help her?
Kabalo ko nga dili nako kontrolado ang tanan. Kabalo ko nga dili nako masulbad ang tanang problema sa akong mga pasyente. Pero bisan pa ana, usahay lisod gihapon nga dili ko mabalaka.
But I'm thankful Glen came..
"" Ok ra ka? "" kalit siya nga nangutana nako usa ka gabie nga iya napud kong gihatod. Wala na siguro kaagwanta sa akong kahilom samtang nag drive siya. Gihunahuna lang nako akong bag-o nga pasyente anang adlawa nga nihilak sa akong atubangan tungod sa iyang trauma.
Sa tibuok adlaw, ako ang kanunay nangutana sa uban kung okay ra ba sila. Ako ang maminaw, mohatag og higayon nga makasulti sila, ug motabang nila nga masabtan ang ilang gibati. Pero dihang nangutana si Glen ug ok ra ba ko, wala ko kabalo unsay akong itubag.
“Naay nahitabo?” balik niyang pangutana kay wala man lang ko nitubag.
“Kapoy lang ko, Glen.”
“Sa trabaho?”
Mitango ko, pero wala ma satisfied si Glen sa akong tubag. Gi park niya ang sakyanan bisag wala pa mi niabot sa amoa.
"" Jem, kahibaw ko nga gusto kaayo nimo imong propesyon ron, sukad pa sa una nga nag skwela ka sa psychology. Pero kahibaw pud ko nga delikado imong trabaho kay mag sige kag focus sa emosyon sa tawo. Tanang oras nimo gihatag nimo sa laing tawo aron tabangan sila nga makasabot sa ilang gibati pero what if one day Jem, dili naka makaila sa imoha?""
Nahilom gyud ko kay nakuha ni Glen kon unsay na gyuy nahitabo nako.
“Dili kinahanglan nga ikaw pirmi ang lig-on. Bisan ang mga tawo nga motabang sa uban, kinahanglan pud og lugar aron pwede silang mopahuway. Ayaw hulata nga mahurot ka sa kakapoy..”
Nakahilak ko. For the first time, naay nakasabot kon unsa ka lisod akong propesyon ug nakasabot kon unsay akong gibati.
Gibira ko ni Glen ug gigakos. His warmth give me comfort and peace.
I allowed myself to be tired.
I allowed myself to be comforted.
And I allowed myself to be Jemma , not the psychiatrist, not the doctor who was expected to know what to say, but simply a woman who needed someone to remind her that she, too, deserved care.
Kay bisan pa og psychiatrist ko, dili ko immune sa kakapoy, kasubo, o kabalaka.
Ang akong kahibalo sa mental health dili pasabot nga dili na ko manginahanglan og tabang. Dili kinahanglan nga ako ang kanunay nga mosalo sa kalibotan.
Usahay, pwede ra pud ko mosandig sa usa ka tawo.
Ug adtong gabhiona, si Glen ang akong gipili nga sandigan.
--
Days and weeks past , hinay hinay nga nabag-o akong kinabuhi, tungod kang Glen...
Day off nako to.. nakahigayon na gyud mi nga magkuyog nga wala nagdali sa oras.
Ug first time pud kong nakadawat ug flowers sa usa ka lalaki. Lahi gyud akong gabati sa pagdawat nako sa bouquet of flowers gikan niya kaysa sa mga diploma and certificates nga nadawat nako.
Nanan-aw mig sine, nangaon sa korean restaurant ug sa kataposan, nag sunset viewing. Parehas sa gibuhat namo sa una.
Kon sa hospital ako permi ang maminaw sa pasyente, pero kon kaming Glen ang mag-uban ako ang magsigeg storya siya pud ang sigeg paminaw. Tunga-tunga sa akong storya, hinay hinay nga gikuha ni Glen akong kamot. Nahilom kog kalit.
I could explain why people felt nervous around someone they loved. I could talk about the physical sensations associated with attraction. The racing heartbeat, the sweaty palms, and the butterflies in the stomach. Pero wala ko magdahom nga sa dihang ako na mismo ang maka experience, murag nalimtan nako ang tanan nakong nahibaloan.
"" Kon dili ka komportable, pwede ra nakong buhian. ""
Dali ko nakatubag nga.. "" Ok ra.. ""
Pero naulaw kog kalit kay murag halata ra kaayo akong reaction.
Nikatawa lang si Glen ug mas gigunitan ug maayo akong kamot.
“Jem, naa koy gustong isulti nimo.”
Nahilom ko.
“ Hmm?”
“ Sa una palang naa nakoy feelings nimo. Ug nagbasol gyud ko nganong dugay kong ni confess nimo sa una, gipadugay pa nako. Na basted nuon ko, bisag wala pa ko kaingon. ""
Nitan-aw kong Glen.
"" Wala ka nabasted, mas giuna lang nako akong mga priorities adto nga time.. ""
"" Ug nisulti ko nimo sa una, unsa kaha imong tubag? ""
Wala ko katubag.. mikatawa lang ko ug miingon.
"" Past is past Glen.. ""
Nakalitan ko kay mas niduol nako si Glen ug gipangita gyud akong mata.
"" Karon, kon pangutan-on ka nako karon Jem, naa ba pud kay feelings nako? Kay ako? In love na kaayo ko nimo.. ""
Ug sa way duhaduha, mitango ko sa pangutana ni Glen. Wala na koy dapat hunahunaon, kay karon usa na si Glen sa akong mga priorities.
"" Girlfriend naka nako? ""
"" Hmmm.. ""
"" Taronga imong tubag Doc. ""
Nikatawa nalang ko ug nitan-aw niya.
"" Oh Glen,, naa na gyud koy boyfriend. ""
He kissed my forehead. Murag mobuto akong heart, very overwhelming akong gibati. Pero murag wala gipa recover ni Glen akong heart. Kay pagsulod namo sa sakyanan wala siya nakontento sa forehead kiss.
“Jem,” he whispered.
“Hmm?” gitan-aw nako siya.
Gikuha niya akong kamot ug serious kaayong nitan-aw nako.
“ Pwede ko mo kiss sa imong lips?” he asked softly.
For a moment, I forgot how to breathe. First kiss ni nako. Nakulbaan ko pero I trust Glen ug boyfriend na nako siya.
“Yes,” I whispered.
Glen leaned closer, slowly enough to give me time to change my mind. But I didn't want to move away. Instead, I found myself leaning toward him, too, closing the small distance between us.
Then his lips touched mine.
And suddenly, every question I had carried for years seemed to fall silent.
His first kiss was gentle, almost hesitant, as though he were afraid of breaking the moment. His lips were soft and warm.
This is my first kiss maong wala gyud koy experience ug makaingon gyud ko nga dili ko kamao mo kiss. But Glen is taking his time, kahibalo siya nga first kiss ni nako.
He stopped then he kissed my cheeks.
“ Ok ra ka?” he whispered.
I let out a small laugh, trying to calm the butterflies dancing wildly inside my stomach. Mitango ra ko pero dili nako makatan-aw niya..
“ hmmm”
"" Sure? ""
"" Glen oi..."" Akong reaction murag nibalik ko pagka teenager.
Wala pa ko ka recover sa first, naa pay pa follow up si Glen. Our lips met again, and the nervousness I had felt during the first kiss slowly melted into something warmer and more familiar. Glen became more advanced nga murag nakalimot ko unsaon pagginhawa. The soft sound from our kisses makes my head spin...
Sometimes, the most unforgettable kiss isn't the one that takes your breath away. It's the one that gives your heart the courage to believe in love.
And Glen's kiss did exactly that to me.
--
There are some changes sa akong adlaw-adlaw nga kinabuhi..
Sa tinuod lang, usa sa mga butang nga dili nako ganahan mao ang pag drive after sa taas nga duty. Pero sa nahimong boyfriend nako si Glen, mas nahimong sayon akong kinabuhi kay nahimo gyud nako siyang personal driver. Siya na ang mo drive sa akong sakyanan bisan pa ug mo adto na siya sa iyang trabaho, aron mausa ra gyud among sakyanan. Mo message lang ko kon hapit nako mahuman sa akong duty.
Architect sa adlaw, driver sa gabie.
After a long and very exhausting day, naa nay naghulat nako nga mo recharge sa akong nawala nga kusog.
"" Here comes my favorite doctor!"" kanunay niyang greetings ug mogawas nako sa hospital.
""Kapoy kaayo akong adlaw ron Glen...,"" hinay nakong sulti.
"" Dali.. .""
Dili na ko magduha-duha nga mopaduol niya ug mogakos..
"" Kapoy kaayo? ""
"" Very.. ""
In his warm embrace, I found a place where I can finally rest my mind.
"
