04/07/2023
𝐊𝐮𝐥𝐮𝐭 𝐚 𝐊𝐚𝐩𝐚𝐭𝐚𝐝: 𝐀𝐧𝐠 𝐁𝐮𝐡𝐚𝐲 𝐬𝐚 𝐒𝐢𝐭𝐢𝐨 𝐂𝐚𝐧𝐚𝐧𝐚𝐨𝐚𝐧
Ang mga katutubong mamamayan na madalas kung tawagin ay “Aeta” ay isa sa mga pangkat-etnikong karaniwang naninirahan sa mga bahaging kabundukan ng Luzon. Kayumangging balat, kulot at magaan na kulay ng buhok, may kabilugan ngunit mapupusyaw na mga mata— ilan lamang ito sa mga natatangi nilang katangian na sumasalamin sa kanilang pagkakakilanlan bilang isang Pilipino. Masasabing sila ay isa sa mga pangkat na napanatili at pinahalagahan ang mayamang kulturang kinagisnan sa kabila ng mga nagdaang pananakop at modernisasyon sa ating bansa.
𝙋𝙖𝙢𝙪𝙢𝙪𝙝𝙖𝙮 𝙣𝙜 𝙢𝙜𝙖 𝙆𝙖𝙥𝙖𝙩𝙖𝙙
Sa Sitio Cananaoan, San Agustin, Magalang, Pampanga ay matatagpuan ang iilan sa kanila. Sila ay dating mga residente ng Porac, Pampanga ngunit lumikas nang pumutok ang bulkang Pinatubo noong taong 1991. Yari sa kahoy ang kanilang mga tahanan at sa bawat kabahayan, may dalawa o tatlong pamilya ang naninirahan.
Isinalaysay ni Apu Landa, isa sa mga nakatatandang miyembro sa sitio, ang pang-araw-araw na pamumuhay nila sa Cananaoan. Ayon sa kaniya, tanging pagtatanim ang naging pangunahing kabuhayan sa lugar.
“𝐼𝑡𝑎𝑛𝑔 𝑡𝑎𝑡𝑎𝑛𝑎𝑚 𝑚𝑖 𝑘𝑎𝑘𝑎𝑛𝑎𝑛 𝑚𝑖 𝑘𝑎𝑦𝑖 𝑖𝑡𝑎 𝑚𝑢 𝑟𝑖𝑛 𝑝𝑎𝑚𝑖𝑠𝑎𝑙𝑖 𝑚𝑖 𝑘𝑒𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑛. 𝑀𝑎𝑙𝑤𝑎𝑡 𝑚𝑖 𝑛𝑎𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑏𝑦𝑎𝑦𝑎𝑛 𝑖𝑡𝑎 (Ang mga tinatanim namin ay kinakain namin at iyon din ang ibenebenta namin sa kapatagan. Matagal na naming pinagkukuhanan ng hanap-buhay iyon),” saad ni Apu Landa.
“𝐾𝑎𝑑𝑎𝑙𝑎𝑠𝑎𝑛 𝑔𝑎𝑛𝑑𝑢𝑠, 𝑠𝑎𝑔𝑖𝑛𝑔, 𝑘𝑎𝑚𝑢𝑡𝑖𝑛𝑔 𝑑𝑢𝑡𝑢𝑛𝑔, 𝑎𝑚𝑝𝑜𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑚𝑢𝑡𝑖𝑛𝑔 𝑔𝑎𝑔𝑎𝑝𝑎𝑛𝑔 𝑖𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑘𝑒𝑘𝑎 𝑚𝑖𝑛𝑔 𝑎𝑡𝑎𝑡𝑎𝑛𝑎𝑚 𝑎𝑡 𝑎𝑝𝑖𝑝𝑖𝑚𝑖𝑠𝑎𝑙𝑖 (Madalas gabi, saging, kamoteng kahoy, at kamoteng-gapang ang naitatanim namin at naibebenta),” dagdag pa niya.
Para kay Apu Landa, sapat naman ang kabuhayan nila mula sa pagtatanim upang mairaos nila ang isang araw. Nabanggit rin niya na kahit mabigyan sila ng pagkakataon na lumikas para manirahan sa kapatagan, mas pipiliin pa rin nilang manatili sa Sitio Cananaoan.
“𝐴𝑡𝑖𝑛 𝑛𝑎𝑚𝑎𝑛 𝑚𝑎𝑘𝑖𝑝𝑎𝑔-𝑜𝑏𝑟𝑎 𝑘𝑎𝑟𝑒𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑛. 𝐵𝑢𝑟𝑖 𝑚𝑖 𝑛𝑎 𝑘𝑒𝑛𝑖 [𝑆𝑖𝑡𝑖𝑜 𝐶𝑎𝑛𝑎𝑛𝑎𝑜𝑎𝑛] 𝑢𝑙𝑖𝑛𝑔 𝑑𝑎𝑘𝑎𝑙 𝑘𝑎𝑚𝑖𝑛𝑔 𝑙𝑢𝑔𝑎𝑟 𝑎 𝑝𝑖𝑡𝑎𝑡𝑎𝑛𝑎𝑚𝑎𝑛. 𝐾𝑒𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑏𝑎𝑏𝑎𝑛 𝑎𝑙𝑎 𝑛𝑎 𝑙𝑎 𝑚𝑎𝑛 𝑑𝑖𝑛 𝑚𝑎𝑟𝑎𝑘𝑎𝑙 𝑎 𝑝𝑤𝑒𝑑𝑒𝑛𝑔 𝑎-𝑑𝑒𝑛𝑔 𝑙𝑎𝑙𝑎𝑘𝑖. 𝑃𝑜𝑡𝑎 𝑚𝑎𝑘𝑎𝑡𝑢𝑛𝑔𝑎𝑛𝑔𝑎 𝑘𝑎 𝑛𝑎 𝑎𝑙𝑎𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑛𝑎𝑛, 𝑎𝑙𝑎 𝑘𝑎𝑛𝑔 𝑖𝑡𝑖𝑛𝑑𝑎 (May mga nakikipagtrabaho naman sa kapatagan. Gusto na namin dito [sa Sitio Cananaoan] dahil marami kaming lugar na pagtataniman. Sa kapatagan, wala naman din maraming posibleng pagtrabahuhan ang mga lalaki, nakatunganga ka na walang makain, walang maititinda),” salaysay ni Apu Landa.
Si Apung Ising, isa rin sa nakakatandang miyembro ng pangkat, ay gumagawa naman ng basket na yari sa matibay na uri ng kawayan na galing pang Porac upang may pagkakitaan. Katuwang niya sa pagkuha ng materyales ang kaniyang asawa na si Mang Oscar.
𝙎𝙪𝙡𝙞𝙧𝙖𝙣𝙞𝙣𝙜 𝙆𝙞𝙣𝙖𝙝𝙖𝙝𝙖𝙧𝙖𝙥
Ayon sa mga katutubo ng Sitio Cananaoan, nakakakuha naman sila ng balita mula sa panonood ng telebisyon ngunit hindi lahat ng kabahayan ay may koneksyon sa kuryente. Sa mga nagdaang bagyo, naputol pa ang ilan nilang mga kable. Ayon rin sa kanila, nais naman nilang magkaroon ng kuryente ang lahat, ngunit kailangan nilang maglaan ng pera para makabili ng sariling kontador at breaker.
May supply rin ng tubig sa lugar ngunit hindi katulad sa kapatagan, kailangan muna nilang mag-imbak para may sapat na tubig silang magamit ng ilang araw.
“𝐼𝑠𝑡𝑢𝑛𝑔 𝑎𝑡𝑖𝑛 𝑑𝑎𝑛𝑢𝑚, 𝑚𝑎𝑛𝑦𝑎𝑙𝑢𝑑 𝑘𝑎𝑚𝑖 𝑛𝑔𝑎𝑛. 𝐵𝑎𝑘𝑎𝑛𝑖𝑡𝑎 𝑎𝑛𝑔𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑚𝑎𝑡𝑑𝑎 𝑖𝑛𝑔 𝑑𝑎𝑛𝑢𝑚, 𝑘𝑎𝑦𝑖 𝑚𝑔𝑎 𝑎𝑡𝑙𝑢𝑛𝑔 𝑎𝑙𝑑𝑜 𝑝𝑢𝑛𝑡𝑎𝑙𝑎𝑛 𝑑𝑎 𝑛𝑒 𝑛𝑎𝑚𝑎𝑛 𝑖𝑡𝑎𝑛𝑔 𝑝𝑖𝑏𝑎𝑡𝑎𝑛 𝑑𝑎𝑛𝑢𝑚 𝑝𝑎𝑟𝑎 𝑠𝑎𝑚𝑎𝑠𝑎𝑛 (Kapag may tubig, kukuha kaming lahat. Para kahit na mawala ang tubig [may naka-imbak], tapos mga tatlong araw pupuntahan nila ‘yung pinanggagalingan ng tubig para ayusin),” kuwento ni Apu Landa.
May mga kabataan din sa pangkat ang nakapag-aaral na. Ang pinakamatandang mag-aaral sa kanila na si Irish Serrano, labing-walong taong gulang, ay nakatuntong na ng Grade 8. Ngunit ayon sa mga katutubo, maging ang mga kabataan ay nakararanas rin ng suliranin dahil na rin sa kalayuan ng lugar patungong paaralan.
“𝑅𝑒𝑛𝑔 𝑚𝑎𝑔𝑎𝑟𝑎𝑙 𝑙𝑎𝑙𝑎𝑘𝑎𝑑 𝑙𝑎 𝑟𝑢𝑔𝑢. 𝑀𝑎𝑠𝑎𝑘𝑖𝑡 𝑙𝑎𝑙𝑢 𝑛𝑎 𝑛𝑢𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑢𝑟𝑎𝑛 𝑢𝑙𝑖𝑛𝑔 𝑑𝑎𝑑𝑎𝑙𝑎𝑛 𝑙𝑎 𝑘𝑒𝑛𝑔 𝑠𝑎𝑝𝑎. 𝑃𝑎𝑠𝑎𝑚𝑝𝑎 𝑖𝑛𝑔 𝑑𝑎𝑙𝑎𝑛 𝑏𝑎𝑦𝑢 𝑙𝑎 𝑚𝑖𝑟𝑎𝑠 𝑘𝑒𝑛𝑔 𝑝𝑎𝑡𝑎𝑔. 𝑁𝑒𝑛𝑔 𝑘𝑎𝑢𝑟𝑎𝑛 𝑎𝑙𝑖 𝑙𝑎 𝑚𝑖𝑙𝑖𝑙𝑖𝑝𝑎𝑡 𝑑𝑒𝑛𝑔 𝑎𝑛𝑎𝑘 𝑢𝑙𝑖𝑛𝑔 𝑚𝑎𝑟𝑎𝑔𝑢𝑙 𝑖𝑛𝑔 𝑖𝑙𝑜𝑔 𝑘𝑒𝑛𝑖. 𝐼𝑠𝑡𝑢𝑛𝑔 𝑎𝑑𝑤𝑎𝑛𝑔 𝑎𝑙𝑑𝑜 𝑖𝑛𝑔 𝑢𝑟𝑎𝑛, 𝑎𝑑𝑤𝑎 𝑚𝑢 𝑛𝑎𝑚𝑎𝑛𝑔 𝑎𝑙𝑑𝑜 𝑎𝑙𝑖 𝑙𝑎 𝑚𝑎𝑘𝑎𝑙𝑢𝑏 𝑟𝑒𝑛𝑔 𝑎𝑛𝑎𝑘 (Ang mga nag-aaral ay naglalakad lamang. Mahirap lalo na kapag umuulan dahil dumadaan sila sa sapa. Pataas ang daan bago sila makarating sa kapatagan. Kapag umuulan, hindi sila makalipat dahil tumataas ang tubig sa ilog. Kapag dalawang araw ang ulan, dalawang araw rin silang hindi nakakapasok),” pagsasalaysay ni Apu Landa.
𝙆𝙖𝙧𝙖𝙥𝙖𝙩𝙖𝙣𝙜 𝘿𝙖𝙥𝙖𝙩 𝙈𝙖𝙩𝙖𝙢𝙖𝙨𝙖
Ang Indigenous Peoples' Rights Act of 1997 (R.A. No. 8371) ay ang batas na nagpoprotekta, kumikilala, at nagsusulong ng mga karapatan ng ating mga kapatid na katutubo at ng kanilang mga komunidad. Ito ay nakahati sa apat at magkakaugnay na mga karapatan: Rights to Ancestral Domains, Right to Self-Governance and Empowerment, Social Justice and Human Rights, at Cultural Integrity.
Gayunpaman, isa lamang sa halos 110 na pangkat-etniko ang mga katutubo sa Sitio Cananaoan sa nakararanas pa rin ng ekslusyon, diskriminasyon, at displacement. Dahil dito, madalas nilang kinahaharap ang pagkawala at pagkuha ng kanilang lupain at ang unti-unting pagkawala ng kanilang pagkakakilanlan at kultura.
Dapat nating pakinggan at bigyang pansin ang mga paghihirap at suliranin na kinakaharap ng ating mga kapatid na katutubo. Ang gobyerno ay dapat na maglaan ng tuon sa kanilang mga pangunahing pangangailangan – maayos na access sa mga serbisyong pangkalusugan, sanitation, tubig, pagkain sa pang-araw-araw, tirahan, damit, at wastong edukasyon. Katulad ng ating pinagmulan, sila ay mga Pilipino rin na naninirahan sa ating bansa.
***
“𝘔𝘢𝘴 𝘣𝘶𝘳𝘪 𝘮𝘪 𝘱𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘸𝘴𝘢𝘯 𝘥𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪𝘯𝘨 ‘𝘬𝘢𝘱𝘢𝘵𝘢𝘥’ 𝘰 𝘬𝘢𝘺𝘢 ‘𝘬𝘶𝘭𝘶𝘵” [𝘢𝘭𝘪 𝘣𝘢𝘭𝘶𝘨𝘢]. 𝘔𝘪𝘬𝘢𝘬𝘢𝘭𝘶𝘨𝘶𝘥 𝘵𝘢𝘮𝘶. 𝘉𝘶𝘸𝘢𝘬 𝘺𝘢 𝘮𝘶 𝘪𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘮𝘪𝘢𝘭𝘪𝘸𝘢 𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘦𝘵𝘶𝘯𝘨 𝘢 𝘶𝘯𝘢𝘵 𝘢𝘮𝘱𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘭𝘶𝘵." (Mas gusto pa naming tawagin kaming ‘kapatad’ o kaya ‘kulot’ [hindi baluga]. Magmahalan tayo. Buhok lang naman ang pinagkaiba ng isang unat at kulot.) - Apu Landa
𝘜𝘭𝘢𝘵 𝘯𝘪𝘯𝘢 𝘑𝘶𝘢𝘯 𝘊𝘢𝘳𝘭𝘰𝘴 𝘗𝘶𝘨𝘢𝘭 𝘢𝘵 𝘐𝘳𝘪𝘴𝘩 𝘚𝘩𝘢𝘯𝘦 𝘝𝘪𝘭𝘭𝘢𝘷𝘪𝘤𝘦𝘯𝘤𝘪𝘰
𝘗𝘢𝘨𝘭𝘢𝘭𝘢𝘱𝘢𝘵 𝘯𝘪 𝘚𝘦𝘢𝘯 𝘋𝘦𝘢𝘯𝘺𝘦𝘭 𝘙𝘢𝘮𝘰𝘴
𝘓𝘢𝘳𝘢𝘸𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘩𝘢 𝘯𝘪 𝘋𝘰𝘮𝘪𝘯𝘪𝘤 𝘑𝘰𝘩𝘯 𝘔𝘢𝘯𝘢𝘭𝘰
