04/07/2023
๐๐ฎ๐ฅ๐ฎ๐ญ ๐ ๐๐๐ฉ๐๐ญ๐๐: ๐๐ง๐ ๐๐ฎ๐ก๐๐ฒ ๐ฌ๐ ๐๐ข๐ญ๐ข๐จ ๐๐๐ง๐๐ง๐๐จ๐๐ง
Ang mga katutubong mamamayan na madalas kung tawagin ay โAetaโ ay isa sa mga pangkat-etnikong karaniwang naninirahan sa mga bahaging kabundukan ng Luzon. Kayumangging balat, kulot at magaan na kulay ng buhok, may kabilugan ngunit mapupusyaw na mga mataโ ilan lamang ito sa mga natatangi nilang katangian na sumasalamin sa kanilang pagkakakilanlan bilang isang Pilipino. Masasabing sila ay isa sa mga pangkat na napanatili at pinahalagahan ang mayamang kulturang kinagisnan sa kabila ng mga nagdaang pananakop at modernisasyon sa ating bansa.
๐๐๐ข๐ช๐ข๐ช๐๐๐ฎ ๐ฃ๐ ๐ข๐๐ ๐๐๐ฅ๐๐ฉ๐๐
Sa Sitio Cananaoan, San Agustin, Magalang, Pampanga ay matatagpuan ang iilan sa kanila. Sila ay dating mga residente ng Porac, Pampanga ngunit lumikas nang pumutok ang bulkang Pinatubo noong taong 1991. Yari sa kahoy ang kanilang mga tahanan at sa bawat kabahayan, may dalawa o tatlong pamilya ang naninirahan.
Isinalaysay ni Apu Landa, isa sa mga nakatatandang miyembro sa sitio, ang pang-araw-araw na pamumuhay nila sa Cananaoan. Ayon sa kaniya, tanging pagtatanim ang naging pangunahing kabuhayan sa lugar.
โ๐ผ๐ก๐๐๐ ๐ก๐๐ก๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐ฆ๐ ๐๐ก๐ ๐๐ข ๐๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐. ๐๐๐๐ค๐๐ก ๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐ฆ๐๐ฆ๐๐ ๐๐ก๐ (Ang mga tinatanim namin ay kinakain namin at iyon din ang ibenebenta namin sa kapatagan. Matagal na naming pinagkukuhanan ng hanap-buhay iyon),โ saad ni Apu Landa.
โ๐พ๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐ข๐ , ๐ ๐๐๐๐๐, ๐๐๐๐ข๐ก๐๐๐ ๐๐ข๐ก๐ข๐๐, ๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐ข๐ก๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐ฆ๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐ก๐๐ก๐๐๐๐ ๐๐ก ๐๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐ (Madalas gabi, saging, kamoteng kahoy, at kamoteng-gapang ang naitatanim namin at naibebenta),โ dagdag pa niya.
Para kay Apu Landa, sapat naman ang kabuhayan nila mula sa pagtatanim upang mairaos nila ang isang araw. Nabanggit rin niya na kahit mabigyan sila ng pagkakataon na lumikas para manirahan sa kapatagan, mas pipiliin pa rin nilang manatili sa Sitio Cananaoan.
โ๐ด๐ก๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐-๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐. ๐ต๐ข๐๐ ๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐ [๐๐๐ก๐๐ ๐ถ๐๐๐๐๐๐๐๐] ๐ข๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐ ๐๐ข๐๐๐ ๐ ๐๐๐ก๐๐ก๐๐๐๐๐๐. ๐พ๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐ ๐๐ ๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐ ๐๐ค๐๐๐๐๐ ๐-๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐. ๐๐๐ก๐ ๐๐๐๐๐ก๐ข๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐, ๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐ก๐๐๐๐ (May mga nakikipagtrabaho naman sa kapatagan. Gusto na namin dito [sa Sitio Cananaoan] dahil marami kaming lugar na pagtataniman. Sa kapatagan, wala naman din maraming posibleng pagtrabahuhan ang mga lalaki, nakatunganga ka na walang makain, walang maititinda),โ salaysay ni Apu Landa.
Si Apung Ising, isa rin sa nakakatandang miyembro ng pangkat, ay gumagawa naman ng basket na yari sa matibay na uri ng kawayan na galing pang Porac upang may pagkakitaan. Katuwang niya sa pagkuha ng materyales ang kaniyang asawa na si Mang Oscar.
๐๐ช๐ก๐๐ง๐๐ฃ๐๐ฃ๐ ๐๐๐ฃ๐๐๐๐๐๐ง๐๐ฅ
Ayon sa mga katutubo ng Sitio Cananaoan, nakakakuha naman sila ng balita mula sa panonood ng telebisyon ngunit hindi lahat ng kabahayan ay may koneksyon sa kuryente. Sa mga nagdaang bagyo, naputol pa ang ilan nilang mga kable. Ayon rin sa kanila, nais naman nilang magkaroon ng kuryente ang lahat, ngunit kailangan nilang maglaan ng pera para makabili ng sariling kontador at breaker.
May supply rin ng tubig sa lugar ngunit hindi katulad sa kapatagan, kailangan muna nilang mag-imbak para may sapat na tubig silang magamit ng ilang araw.
โ๐ผ๐ ๐ก๐ข๐๐ ๐๐ก๐๐ ๐๐๐๐ข๐, ๐๐๐๐ฆ๐๐๐ข๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐. ๐ต๐๐๐๐๐๐ก๐ ๐๐๐๐ฆ๐๐๐ ๐๐๐ก๐๐ ๐๐๐ ๐๐๐๐ข๐, ๐๐๐ฆ๐ ๐๐๐ ๐๐ก๐๐ข๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐ข๐๐ก๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐ก๐๐๐ ๐๐๐๐๐ก๐๐ ๐๐๐๐ข๐ ๐๐๐๐ ๐ ๐๐๐๐ ๐๐ (Kapag may tubig, kukuha kaming lahat. Para kahit na mawala ang tubig [may naka-imbak], tapos mga tatlong araw pupuntahan nila โyung pinanggagalingan ng tubig para ayusin),โ kuwento ni Apu Landa.
May mga kabataan din sa pangkat ang nakapag-aaral na. Ang pinakamatandang mag-aaral sa kanila na si Irish Serrano, labing-walong taong gulang, ay nakatuntong na ng Grade 8. Ngunit ayon sa mga katutubo, maging ang mga kabataan ay nakararanas rin ng suliranin dahil na rin sa kalayuan ng lugar patungong paaralan.
โ๐
๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐ข๐๐ข. ๐๐๐ ๐๐๐๐ก ๐๐๐๐ข ๐๐ ๐๐ข๐๐ ๐๐๐ข๐๐๐ ๐ข๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐ ๐ ๐๐๐. ๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐ฆ๐ข ๐๐ ๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐ก๐๐. ๐๐๐๐ ๐๐๐ข๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐๐๐๐๐ก ๐๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐ข๐๐๐๐ ๐๐๐๐๐๐ข๐ ๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐. ๐ผ๐ ๐ก๐ข๐๐ ๐๐๐ค๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐ ๐ข๐๐๐, ๐๐๐ค๐ ๐๐ข ๐๐๐๐๐๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐ ๐๐ ๐๐๐๐๐๐ข๐ ๐๐๐๐ ๐๐๐๐ (Ang mga nag-aaral ay naglalakad lamang. Mahirap lalo na kapag umuulan dahil dumadaan sila sa sapa. Pataas ang daan bago sila makarating sa kapatagan. Kapag umuulan, hindi sila makalipat dahil tumataas ang tubig sa ilog. Kapag dalawang araw ang ulan, dalawang araw rin silang hindi nakakapasok),โ pagsasalaysay ni Apu Landa.
๐๐๐ง๐๐ฅ๐๐ฉ๐๐ฃ๐ ๐ฟ๐๐ฅ๐๐ฉ ๐๐๐ฉ๐๐ข๐๐จ๐
Ang Indigenous Peoples' Rights Act of 1997 (R.A. No. 8371) ay ang batas na nagpoprotekta, kumikilala, at nagsusulong ng mga karapatan ng ating mga kapatid na katutubo at ng kanilang mga komunidad. Ito ay nakahati sa apat at magkakaugnay na mga karapatan: Rights to Ancestral Domains, Right to Self-Governance and Empowerment, Social Justice and Human Rights, at Cultural Integrity.
Gayunpaman, isa lamang sa halos 110 na pangkat-etniko ang mga katutubo sa Sitio Cananaoan sa nakararanas pa rin ng ekslusyon, diskriminasyon, at displacement. Dahil dito, madalas nilang kinahaharap ang pagkawala at pagkuha ng kanilang lupain at ang unti-unting pagkawala ng kanilang pagkakakilanlan at kultura.
Dapat nating pakinggan at bigyang pansin ang mga paghihirap at suliranin na kinakaharap ng ating mga kapatid na katutubo. Ang gobyerno ay dapat na maglaan ng tuon sa kanilang mga pangunahing pangangailangan โ maayos na access sa mga serbisyong pangkalusugan, sanitation, tubig, pagkain sa pang-araw-araw, tirahan, damit, at wastong edukasyon. Katulad ng ating pinagmulan, sila ay mga Pilipino rin na naninirahan sa ating bansa.
***
โ๐๐ข๐ด ๐ฃ๐ถ๐ณ๐ช ๐ฎ๐ช ๐ฑ๐ข๐ฏ๐จ ๐ข๐ธ๐ด๐ข๐ฏ ๐ฅ๐ข ๐ฌ๐ข๐ฎ๐ช๐ฏ๐จ โ๐ฌ๐ข๐ฑ๐ข๐ต๐ข๐ฅโ ๐ฐ ๐ฌ๐ข๐บ๐ข โ๐ฌ๐ถ๐ญ๐ถ๐ตโ [๐ข๐ญ๐ช ๐ฃ๐ข๐ญ๐ถ๐จ๐ข]. ๐๐ช๐ฌ๐ข๐ฌ๐ข๐ญ๐ถ๐จ๐ถ๐ฅ ๐ต๐ข๐ฎ๐ถ. ๐๐ถ๐ธ๐ข๐ฌ ๐บ๐ข ๐ฎ๐ถ ๐ช๐ฏ๐จ ๐ฑ๐ข๐ฎ๐ช๐ข๐ญ๐ช๐ธ๐ข ๐ฏ๐ช๐ฏ๐จ ๐ฎ๐ฆ๐ต๐ถ๐ฏ๐จ ๐ข ๐ถ๐ฏ๐ข๐ต ๐ข๐ฎ๐ฑ๐ฐ๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ถ๐ญ๐ถ๐ต." (Mas gusto pa naming tawagin kaming โkapatadโ o kaya โkulotโ [hindi baluga]. Magmahalan tayo. Buhok lang naman ang pinagkaiba ng isang unat at kulot.) - Apu Landa
๐๐ญ๐ข๐ต ๐ฏ๐ช๐ฏ๐ข ๐๐ถ๐ข๐ฏ ๐๐ข๐ณ๐ญ๐ฐ๐ด ๐๐ถ๐จ๐ข๐ญ ๐ข๐ต ๐๐ณ๐ช๐ด๐ฉ ๐๐ฉ๐ข๐ฏ๐ฆ ๐๐ช๐ญ๐ญ๐ข๐ท๐ช๐ค๐ฆ๐ฏ๐ค๐ช๐ฐ
๐๐ข๐จ๐ญ๐ข๐ญ๐ข๐ฑ๐ข๐ต ๐ฏ๐ช ๐๐ฆ๐ข๐ฏ ๐๐ฆ๐ข๐ฏ๐บ๐ฆ๐ญ ๐๐ข๐ฎ๐ฐ๐ด
๐๐ข๐ณ๐ข๐ธ๐ข๐ฏ๐จ ๐ฌ๐ถ๐ฉ๐ข ๐ฏ๐ช ๐๐ฐ๐ฎ๐ช๐ฏ๐ช๐ค ๐๐ฐ๐ฉ๐ฏ ๐๐ข๐ฏ๐ข๐ญ๐ฐ
