Sindhi Adab - سنڌي ادب

07/07/2026

فنگر پرنٽس (آڱرين جا نشان):

انساني جسم جي آڱرين تي موجود لڪيرون تڏهن ٺهڻ شروع ٿينديون آهن، جڏهن ٻار ماءُ جي پيٽ ۾ لڳ ڀڳ چوٿين مهيني ۾ هوندو آهي. اهي لڪيرون آهستي آهستي ٺهنديون آهن، ۽ هر انسان جا فنگر پرنٽ هڪ ٻئي کان منفرد هوندا آهن. اڄ تائين سائنس به اهو تسليم ڪري ٿي ته هڪجهڙا فنگر پرنٽ ملڻ انتهائي ناياب آهن، تنهنڪري انهن کي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي -

اهو منظر انسان کي سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته اهڙي بي مثال ۽ منفرد بناوٽ ڪنهن عظيم حڪمت واري خالق جي قدرت جو اظهار ۽ شاھڪار آهي - هر نئين انسان کي الڳ سڃاڻپ ڏيڻ، بي مثال ترتيب سان پيدا ڪرڻ ۽ ان ۾ اهڙي نفاست رکڻ يقيناً وڏي حڪمت جي نشاني آهي جيڪا خداوند عالم جي وڏائي ۽ عظمت کي ظاهر ڪري ٿي- جيڪڏهن ڪنهن سبب ڪري فنگر پرنٽ جي مٿاڇري کي معمولي نقصان پهچي، ۽ چمڙي جي اندروني پرت محفوظ رهي، ته اهي لڪيرون ٻيهر ساڳئي نموني ظاهر ٿي سگهن ٿيون. پر جيڪڏهن اندروني پرت کي شديد نقصان پهچي وڃي، ته فنگر پرنٽ مستقل طور تبديل به ٿي سگهن ٿا- هي سڀ ڪجهه انسان کي پنهنجي خالق جي قدرت، حڪمت ۽ ڪمال تي غور ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو-

بيشڪ، الله پاڪ ئي هر شيءِ جو خالق، مالڪ ۽ بهترين مصور آهي.

ڪاپي

06/07/2026

موضوع: ڇا اسان جا عالم رسولِ اڪرم ﷺ جي منبر تان اسلام جون اصل تعليمون وساري ويٺا آهن؟
تحقيق ۽ تحرير: عرفان علي ٻرڙو

آقا رسولِ اڪرم ﷺ جو منبر انسانيت کي توحيد، عدل، اخلاص، سچائي، رواداري، ڀائيچاري ۽ اعليٰ اخلاق جي تعليم ڏيڻ لاءِ هو - افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اڄڪلهه ڪيترين ئي فرقن ۾ ڪجهه مذهبي اڳواڻ اسلام جي بنيادي فرضن، جهڙوڪ نماز، روزو، زڪوات، امانتداري، والدين جا حق ۽ انساني ڀلائي کان وڌيڪ فرقيواريت، نفرت ۽ اختلافن کي نمايان ڪن ٿا. ان سبب مسلمان پاڻ ۾ ورهائجي ڪمزور ٿيندا پيا وڃن.

اهلِ تشيع، اهلِ سنت، ديوبندي، بريلوي، اهلِ حديث ۽ ٻين مڪتبن جي وچ ۾ علمي اختلاف موجود آهن، پر انهن اختلافن کي دشمني ۽ نفرت جو سبب بڻائڻ اسلامي تعليمات جي خلاف آهي- قرآن ۽ سنت مسلمانن کي اتحاد، انصاف ۽ هڪ ٻئي جي عزت ڪرڻ جو سبق ڏين ٿا نه ڪي هڪ ٻئي کي ڪافر يا گمراهه قرار ڏيڻ جو - ڪجھ علماء جي طرفان مجالس، ميلاد جون محفلن، ڪانفرنسن ۽ کوڙ ساري پروگرامن ۾ مذهبي شدت پسندي کي اڀارڻ، مذهبي جنونيت لاءِ رستو ٺاهڻ ۽ ديني واجبات کان آجھو ڪري امت کي بي وقوف بڻائڻ وارو سلسلو به جاري آهي جڏهن ته انهن ميلادن، مجلسن، ۽ ڪانفرنسن جا مقصد تعليماتِ محمدي کي عام ڪرڻ ﷺ آهن نفرت ۽ جنونيت جي پرچار ڪرڻ ناھي -

ساڳئي وقت اهو چوڻ به انصاف نه ٿيندو ته سڀ عالم اهڙا آهن- ڪيترائي مخلص عالم، خواه اهي اهلِ تشيع سان واسطو رکن يا اهلِ سنت ۽ ٻين مڪتبن سان، اڄ به دين جي صحيح تعليم، سماجي سڌاري، اخلاقي تربيت ۽ امت جي اتحاد لاءِ خلوص سان ڪم ڪري رهيا آهن. مسئلو صرف انهن ماڻهن سان آهي، جيڪي منبر کي ذاتي شهرت، معاشي مفادن يا سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪن ٿا.

ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته عالم پنهنجي تقريرن ۾ قرآن ۽ سنت جي اصل پيغام، يعني عدل، رحم، برداشت، علم، اخلاق ۽ انساني خدمت کي عام ڪن جنهن جي شدت سان معاشري ۾ ضرورت آهي - عوام کي به گهرجي ته هر تقرير کي بنا سوچڻ جي قبول ڪرڻ بدران قرآن ۽ سنت جي روشنيءَ ۾ پرکن ۽ انهن عالمن جي حمايت ڪن، جيڪي محبت، امن ۽ اتحاد جو پيغام ڏين ٿا -

جڏهن منبرِ رسول اڪرم ﷺ تان ٻيهر اسلام جون حقيقي تعليمون عام ٿينديون، تڏهن فرقيواريت، انتهاپسندي ۽ نفرت جي جاءِ تي محبت، ڀائيچارو، امن ۽ قومي يڪجهتي جنم وٺندي، جيڪا هڪ مضبوط اسلامي سماج جي بنياد بڻجي سگهي ٿي -

[email protected]

06/07/2026

سنڌي قوم لاءِ لکندي لکندي ڪيترن جا وار ڪارن مان اڇا ٿي ويا، ڪيترن جا وار ڇڻي ويا، پر حالتون اڃا تائين گهڻو تبديل نه ٿيون آهن
اڄ به نه پنهنجي ڌرتي تي مڪمل مالڪي جو احساس آهي، نه وسيلن تي پورو اختيار، ۽ نه ئي عام ماڻهو جي زندگيءَ ۾ اها تبديلي نظر اچي ٿي جنهن جا خواب ڏٺا ويا هئا
ٻئي طرف دنيا جون قومون تعليم، ايمانداري، محنت، سائنس، صنعت ۽ سٺي حڪمراني سان اڳتي وڌي رهيون آهن، جڏهن ته اسان وٽ ڪرپشن، نااهلي، ذاتي مفاد ۽ خاموشي ڪيترن ئي مسئلن کي ناسور بڻائي ڇڏيو آهي
پر هڪ حقيقت اها به آهي ته قومن جون تقديرون صرف لکڻ سان نه، پر شعور، اتحاد، ايمانداري، تعليم، قانون جي احترام ۽ عملي جدوجهد سان بدلجنديون آهن
جيڪڏهن هر ماڻهو پنهنجي حصي جي ذميواري نڀائي، ڪرپشن کي رد ڪري، ميرٽ کي قبول ڪري ۽ ايندڙ نسلن جي تعليم تي ڌيان ڏئي، ته ناسور به ختم ٿي سگهن ٿا ۽ حالتون به بدلجي سگهن ٿيون
تبديلي ممڪن آهي، پر ان لاءِ رڳو شڪايت نه، گڏيل عمل جي ضرورت آهي-

ڪاپي

19/06/2026

ڪربلا: هڪ تهذيب، عقل، منطق ۽ دائمي شعور

ڪربلا جو معرڪو رڳو هڪ جنگ يا تاريخي حادثو نه، پر انساني شعور، عقل، منطق ۽ اخلاقيات جي بھترين تهذيب آهي - تهذيب جو مفهوم صرف شهرن، سلطنتن يا حڪمرانيءَ تائين محدود ناهي ھوندو؛ پر اهو علم، فڪر، دليل، انصاف ۽ انساني ضمير جي تعمير سان جڙيل آهي. ڪربلا انهيءَ معنيٰ ۾ هڪ اهڙو تمدن آهي، جيڪو مختصر وقت لاءِ ظاهر ٿيو، پر پنهنجي فڪر ۾ دائميت ماڻي ويو -
دنيا جي تهذيبن ۾ لاطيني تھذيب عقل ۽ فلسفي جي بنياد رکي، جتي سقراط (Socrates) ۽ ارسطو (Aristotle) منطق ۽ استدلال کي انساني فڪر جو محور بڻايو. پر ڪربلا عقل کي فقط نظريي تائين محدود نه رکيو، بلڪه عملي منطق ۾ بدلائي ڇڏيو. امام حسين ع جو قيام جذباتي بغاوت نه، پر هڪ عقلي ۽ منطقي فيصلو هو؛ ڇاڪاڻ ته جڏهن نظام ظلم، جبر ۽ باطل تي بيهي وڃي، تڏهن خاموشي عقل جي شڪست ۽ مزاحمت عقل جي فتح بڻجي وڃي ٿي -
قرآن ڪريم به عقل ۽ تدبر تي زور ڏئي ٿو: “أَفَلَا تَعْقِلُونَ” (ڇا اوهان عقل نٿا ڪريو؟) ۽ “أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ” (ڇا اوهان غور نٿا ڪريو؟). ڪربلا انهن قرآني حڪمن جي عملي تفسير آهي - امام حسین ع جي منطق واضح هئي: جيڪڏهن حڪمران حق کان هٽي وڃي، ته ان جي بيعت / (مڃڻ) ڪرڻ ظلم کي جائز ڪرڻ آهي.
ادب ۾ ڪربلا عقل ۽ احساس جو ڳانڌاپو بڻجي ظاهر ٿئي ٿي- مير انيس ۽ مولانا جلال الدین ڪربلا کي فقط روئڻ ۽ ماتم نه، پر شعور جي بيداري سمجهيو -
آخرڪار، ڪربلا اهو سيکاري ٿي ته عقل جو اصل ڪم فقط سوچڻ نه، پر حق کي سڃاڻڻ ۽ ان لاءِ بيهڻ آهي. جيڪڏهن يونان عقل جي تهذيب هئي، ته ڪربلا عقل ۽ ضمير جي گڏيل تهذيب آهي—جتي منطق قربانيءَ ۾ بدلجي تاريخ کي امر بڻائي ٿو -

عرفان علي ٻرڙو

13/06/2026

حق، اصول ۽ انسانيت:
ڪربلا جو فڪري مطالعو

امام حسينؑ جو يزيد جي آڏو نه جهڪڻ وارو فيصلو تاريخ جي ڪنهن اونداهي باب جو عنوان نه رهيو آهي، پر اهو انسان جي فڪري تاريخ ۾ هڪ اهڙو سوال بڻجي ويو آهي جيڪو هر دور ۾ نئين صورت اختيار ڪري ٿو. ڪربلا جو واقعو اسان کي اهو احساس ڏياري ٿو ته جڏهن اقتدار پنهنجي حدن کان اڳتي وڌي انصاف ۽ اخلاقي قدرن سان ٽڪراءُ ۾ اچي وڃي، ته پوءِ فرد لاءِ خاموشي يا مصلحت نه، پر اصولي موقف اختيار ڪرڻ هڪ وڏي اخلاقي ذميواري بڻجي وڃي ٿي. ان لحاظ سان امام حسينؑ جو قدم رڳو عقيدت جو حوالو نه، پر ضمير جي آزادي، حق جي سچائي ۽ انساني وقار جي علامت طور به ڏٺو وڃي ٿو -
پر افسوس سان اھو چوڻو ٿو پوي ته وقت سان گڏ ڪيترن ئي سماجن ۾ ڪربلا جو پيغام پنهنجي وسيع انساني ۽ فڪري وسعت کان ڪجهه حد تائين پري ھٽي ڪري رسمن، جذباتي اظهار ۽ ادارتي مفادن تائين محدود ٿيندو رهيو آهي جنهن کي اسان مڪاري ۽ منافقت چئي سگهون ٿا- جڏهن ڪنهن عظيم فڪري تحريڪ کي صرف ظاهري رسمن يا گروهي مفادن تائين محدود ڪيو وڃي ته ان جو اصل مقصد—يعني ظلم جي مزاحمت، سماجي انصاف ۽ اصولن تي ثابت قدمي—پس منظر ۾ هليو وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ڪربلا کي ڪنهن به قسم جي تجارتي، تنظيمي يا محدود مذهبي دائري مان ڪڍي ان کي ان جي اصل انساني ۽ فڪري وسعت ۾ ٻيهر سمجهيو وڃي.
نتيجي طور امام حسينؑ جو يزيد جي آڏو نه جهڪڻ وارو فيصلو اڄ به طاقت ۽ اصولن جي وچ ۾ هڪ اهڙي لڪير طور موجود آهي، جيڪا هر انسان کان اهو سوال ڪري ٿي ته هو پنهنجي زندگيءَ ۾ انصاف، سچائي ۽ ضمير کي ڪيتري اهميت ڏئي ٿو—يا رڳو روايتن ۽ ظاهري اظهار تائين محدود رهي ٿو۔

عرفان علي ٻرڙو

13/06/2026

بجيٽ 2026-27: اسان جو ساڳيو ئي پاڪستان

بجيٽ ڪنهن به قوم جو آئينو آهي، ۽ اسان جو آئينو اسان کي "مستقبل جي تباھي" جي تصوير ڏيکاري ٿو-

838 ارب روپيا خيرات تي ۽ تعليم، صحت، سائنس ٽئي گڏي ڪري صرف 123 ارب روپيا - هي تناسب 7:1 آهي. يعني اسان هڪ روپيو "مڇي ڏيڻ" تي خرچ ڪريون ٿا ته 14 پيسا "مڇي پڪڙڻ سيکارڻ" تي لڳايون ٿا - هي پاليسي ناهي، سياسي مجبوري آهي. خيراتي وظيفا ووٽ خريد ڪن ٿا، يونيورسٽيون نه.

اسان کي اھا چڳي طرح خبر آهي ته غربت بيماري آهي ۽ BISP ان جو ڪنهن حد تائين عارضي حل ۽ پين ڪلر آهي - پين ڪلر سان سور ٿوري دير لاء ويندو آهي، پر بيماري ختم ڪو نه ٿيندي آهي - 40 ارب اعليٰ تعليم لاءِ يعني في شاگرد شايد 2000 روپيا ساليانو. ڇا هي مذاق ناهي؟ جڏهن ته هڪ خاندان کي BISP مان 30,000+ ساليانو ملي وڃي ٿو. اسان "انسان" پيدا نٿا ڪريون، "ووٽر" پاليون ٿا ۽ سڄي قوم کي فقير بڻايون ٿا-

سائنس و ٽيڪنالاجي لاءِ 3.6 ارب روپيا - هي GDP جو 0.003% به ناهي - جڏهن ته ڀارت 1.2 لک ڪروڙ، بنگلاديش به اسان کان 5 ڀيرا وڌيڪ خرچ ڪري ٿو- جيڪا قوم تحقيق تي خرچ نه ڪندي، سا سڀاڻي دنيا جي غلام ئي ٿيندي - AI، بائيو ٽيڪ، چپ ٽيڪنالاجي جو دور آهي، ۽ اسان اڃا تائين خيرات ورهائي "ترقي" ڳولهي رهيا آهيون -

قرآن چوي ٿو "وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ" "انسان لاءِ اهو ئي آهي جنهن جي هو ڪوشش ڪري"- اسان جي پاليسي هن آيت جي ابتڙ آهي: "انسان لاءِ اهو ئي آهي جيڪو حڪومت خيرات ڏئي" -

بيشڪ مالي امداد بند نه ٿيڻ گهرجي، پر ان جو مقصد "سدائين محتاجي" نه "عارضي سهائتا" هئڻ گهرجي - اصل بجيٽ اهو آهي جنهن ۾ اسڪول، ليب، اسپتال جي قطار BISP جي قطار کان ڊگهي هجي - نه ته اسان هر سال 838 ارب جو "غربت برقرار رکو فنڊ" ئي پاس ڪندا رهنداسين - قومون پنڻ سان نه پر علم ۽ شعور سان آزاد ٿين ٿيون - وڏيرن، شاھوڪارن، بي رحم ڪامورن، حڪومت ۾ ويٺل ڪاروباري طبقي، ظالم حڪمرانن ۽ بي ضمير وردي ۾ ويٺل جلادن مان ڀلائيء جي ڪھڙي اميد لڳايون جن جو سلسلو ان سسٽم تي پيو ھلي -

عرفان علي ٻرڙو

13/06/2026

12/06/2026

اروڙ جي محمد بن قاسم مسجد جي زبون حالي: حڪومت جون ترجيحون

اروڙ، سنڌ جي قديم تهذيب جو اهڙو باب آهي، جتي ماضي اڄ به مٽيءَ مان ڳالهائي ٿو - هتي قائم ٿيل محمد بن قاسم مسجد کي ڏسڻ مھل اهو اتساهه ضرور ٿئي ٿو ته اسان وٽ تاريخ ته گهڻي آهي، پر ان جي حفاظت لاءِ نيت ۽ اپاءَگهٽ آهن - هي مسجد برصغير جي ابتدائي اسلامي دور جي اهم يادگارن مان هڪ آهي، پر اڄ مڪمل زبون حالي جو شڪار آهي - مسجد جا باقي آثار ٽٽل ڀتين، پراڻين سرن ۽ ختم ٿيندڙ نشانين تائين محدود آهن. وقت جي اثرن سان گڏ انساني بي پرواهي به هن تاريخي ماڳ کي مسلسل نقصان پهچائي رهي آهي. هي صورتحال صرف هڪ عمارت جي تباهي ناهي، پر سنڌ جي تاريخي شعور جي ڪمزوريءَ جو ڏيک آهي. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ چار هزار آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن، جن ۾ موهن جو دڙو، مڪلي قبرستان، ڀنڀور، رني ڪوٽ قلعو، برهمڻ آباد ۽ ڪاهو جو دڙو شامل آهن - ڪيترائي ماڳ يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج Unesco World Heritage ۾ به شامل آهن، پر تحفظ جي حالت اڃا به ڳڻتي جوڳي آهي. موهن جو دڙو ۾ لوڻياٺ ۽ برساتي پاڻي عمارتن کي نقصان پهچائي رهيو آهي، جڏهن ته مڪلي ۾ ڪٽاوَ ۽ سار سنڀال جي کوٽ وڏو خطرو بڻيل آهن -
اروڙ جي تاريخ بابت ٻه اهم ۽ هڪ ٻئي سان متضاد نظريا موجود آهن. پھرين نظرئي مطابق محمد بن قاسم سنڌ ۾ انصاف قائم ڪندڙ ۽ اصلاح آڻيندڙ سپهه سالار هو، جنهن ظلم ۽ بدانتظاميءَ جو خاتمو ڪيو، جڏهن ته راجا ڏاهر جي حڪومت اندروني ڪمزورين جو شڪار هئي. ٻي تنقيدي ۽ عقل کي مڃڻ واري نظرئي مطابق محمد بن قاسم جي مهم هڪ فوجي توسيع هئي، جنهن جو مقصد سياسي اثر وڌائڻ هو، جڏهن ته راجا ڏاهر کي پنهنجي ڌرتي ۽ خودمختياري جو دفاع ڪندڙ حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ڪنهن حد تائين صحيح آهي.
حڪومت وٽ ثقافت ۽ آثار قديمه جو کاتو موجود آهي، پر محدود وسيلن ۽ ترجيحي مسئلن سبب ڪيترائي تاريخي ماڳ نظرانداز ٿين ٿا. نتيجي ۾ اروڙ جهڙا ورثا آهستي آهستي ختم ٿيڻ جي خطري ۾ آهن - ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هڪ جامع هيريٽيج پاليسي تي عمل ڪيو وڃي، جنهن ۾ ڊجيٽل دستاويزي ڪاريگري، 3D اسڪيننگ، عالمي تعاون ۽ مقامي شموليت شامل هجي- جيڪڏهن اڄ قدم نه کنيا ويا ته سڀاڻي صرف تاريخي حوالا باقي رهجي ويندا - قومون پنهنجا آثار نه وڃائينديون آهن، پر آثار وڃائڻ سان قومون پاڻ کي وڃائي ويهنديون آهن-

فوٽو: 09 فيبروري 2022
تحرير: عرفان علي ٻرڙو

11/06/2026

اسان اڪثر چوندا آهيون ته: "نظام خراب آهي" پر حقيقت ڪجهه ٻي آهي.

هي نظام غلطيءَ سان خراب ناهي ٿيو، پر چالاڪيءَ سان اهڙو ئي جوڙيو ويو آهي ته جيئن ڪجهه مخصوص طبقا فائدو وٺن ۽ هڪ عام ماڻهو سڄي زندگي پيڙهجي وڃي.

📚 تعليمي نظام:

تعليم جو مقصد علم، سوچ ۽ سمجهه هئڻ گهرجي ها — پر اسان جي تعليمي نظام کي اهڙي طرح ڊزائين ڪيو ويو آهي ته شاگرد رڳو رٽو هڻن، نمبر وٺن، ۽ هڪ مخصوص دٻي ۾ فِٽ ٿي وڃن.

🔹 تاريخي مثال: انگريز دور ۾ جوڙيل "ڪلاس روم سسٽم" جو مقصد ذهني غلام پيدا ڪرڻ هو، نه ڪي آزاد سوچ رکندڙ شهري.

🔹 اڄ جو مثال: جيڪڏهن ڪو ٻار سوال ڪري، يا روايتي طريقي کان هٽي ڪري سوچي، ته ان کي "بي ادب" يا "بدتميز" چيو ويندو آهي. نتيجي طور اسان انجنيئر ته ٺاهي وٺون ٿا، پر موجد نه.

⚖️ انصاف جو نظام:

انصاف جو مطلب آهي ته هر فرد کي سندس حق ملي، پوءِ ڀلي اهو امير هجي يا غريب. پر اسان جي نظام ۾ طاقتور ماڻهو بچي نڪري ٿو، ۽ ڪمزور سالن جا سال عدالتن جا چڪر ڪاٽيندو رهي ٿو.

🔹 تاريخي مثال: جاگيرداراڻي نظام ۾ عدالتن کي زميندار جي اثر کان آزادي نه هئي.
🔹 اڄ جو مثال: هڪ عام ماڻهو ننڍي چوري تي جيل ۾، ۽ اربين جا ڪرپٽ ماڻهو سياست ۾، وي آءِ پي پروٽوڪول سان.

💰 معاشي نظام:

معاشي ڍانچو اهڙي طرح ترتيب ڏنو ويو آهي جو دولت صرف ڪجهه هٿن ۾ مرڪوز ٿي وڃي.

🔹 تاريخي مثال: انگريزن هندستان ۾ صنعتي ترقي ٿيڻ نه ڏني ته جيئن هو پنهنجون شيون وڪڻي سگهن ۽ مقامي صنعت تباهه ٿي وڃي.
🔹 اڄ جو مثال: مهانگائي عام ماڻهو جي چيلهه چٻي ڪري ڇڏي ٿي، جڏهن ته وڏيون ڪمپنيون ٽيڪس چوري ڪري اربين ڪمائي وٺن ٿيون.

📌 ياد رکو:

جيڪڏهن ڪنهن نظام ۾ بار بار ظلم ٿئي ٿو، ته اهو "حادثو" ناهي هوندو — اهو ئي انهيءَ نظام جو اصل مقصد هوندو آهي.

هي سڀ ڪجهه محض اتفاق ناهي — هي باقاعده منصوبابندي آهي.

🌱 جيڪڏهن هيءَ ڳالهه دل سان تائين پھتي هجي، ته ان کي ٻين جي دلين تائين ضرور پهچايو — ڇو ته تبديلي تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن شعور جاڳي.

عرفان علي ٻرڙو