07/10/2026
7 października 2026 r. Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii prof. Henriemu Kaganowi i prof. Kenso Soai za "odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej" - zjawisk, które pomogły zrozumieć, jak sterować powstawaniem cząsteczek o określonej budowie przestrzennej.
Wiele cząsteczek występuje w dwóch formach będących swoimi lustrzanymi odbiciami. Przypominają prawą i lewą dłoń: mają te same elementy, ale nie można ich dokładnie na siebie nałożyć. Chiralność ma fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania układów biologicznych. Białka są zbudowane głównie z aminokwasów szeregu L, natomiast cukry tworzące szkielet DNA i RNA należą do szeregu D. Receptory i enzymy w naszym organizmie rozpoznają nie tylko skład cząsteczki, lecz także jej kształt. Podobnie jak rękawiczka pasuje do konkretnej dłoni, tak jedna forma związku może lepiej pasować do określonego miejsca w białku.
Odkrycia Kagana i Soai pogłębiły rozumienie mechanizmów powstawania i wzmacniania asymetrii molekularnej, dostarczając podstaw do bardziej precyzyjnego sterowania syntezą związków chiralnych. Ich znaczenie wpływa na rozwój medycyny i farmacji, w których budowa przestrzenna cząsteczki może decydować o jej aktywności biologicznej, metabolizmie i bezpieczeństwie stosowania. Rozwój metod selektywnej syntezy wspiera otrzymywanie substancji leczniczych o ściśle określonych właściwościach oraz badania nad nowymi terapiami. W przemyśle chemicznym, kosmetycznym i spożywczym wiedza ta sprzyja doskonaleniu produkcji związków biologicznie czynnych, substancji zapachowych i aromatów, których właściwości mogą zależeć od formy enancjomerycznej. Większa selektywność procesów może również ograniczać konieczność rozdzielania produktów, zużycie surowców i rozpuszczalników oraz ilość odpadów. Wyróżnione badania pokazują tym samym, jak odkrycia dotyczące podstawowych praw chemii tworzą fundament rozwoju technologii istotnych dla zdrowia, jakości życia i bardziej zrównoważonej produkcji.
Opracowała: dr hab. Anna Wrona-Piotrowicz, prof. UŁ.
Foto: Laureci Nagrody Nobla 2026 z chemii / ryc. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach