18/12/2025
Wyrok TS UE z 18.12.2025 r., Komisja Europejska v. Polska, C-448/23
Z uzasadnienia:
261 W niniejszym wypadku bezsporne jest, że Trybunał Konstytucyjny może w określonych wypadkach orzekać o kwestiach związanych ze stosowaniem lub z wykładnią prawa Unii oraz że należy on, jako sąd w rozumieniu tego prawa, do polskiego systemu środków prawnych „w dziedzinach objętych prawem Unii” w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, o czym świadczy zresztą odesłanie prejudycjalne przedstawione przez niego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 7 marca 2017 r., RPO (C‑390/15, EU:C:2017:174). Trybunał Konstytucyjny powinien zatem odpowiadać wymogom skutecznej ochrony sądowej (zob. podobnie wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
262 W tym względzie gwarancje dostępu do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio ustawą, a w szczególności gwarancje odnoszące się do podstawowych cech charakterystycznych i składu takiego sądu stanowią kamień węgielny prawa do rzetelnego procesu. Badanie kwestii, czy z uwagi na swój skład organ stanowi niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy – jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość – jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki [zob. podobnie wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony ustawą w wydającym nakaz państwie członkowskim), C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo].
263 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wymagane w ten sposób na podstawie prawa Unii gwarancje niezawisłości i bezstronności oznaczają, że muszą istnieć zasady, w szczególności co do składu rozpatrywanego organu, powoływania jego członków, okresu trwania ich kadencji oraz powodów ich wyłączania lub odwołania, pozwalające wykluczyć, w przekonaniu jednostek, wszelką uzasadnioną wątpliwość co do niepodatności tego organu na czynniki zewnętrzne oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów [wyroki: z dnia 6 października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – Powołanie), C‑487/19, EU:C:2021:798, pkt 109; a także z dnia 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C‑204/21, EU:C:2023:442, pkt 93 i przytoczone tam orzecznictwo].
264 W tym względzie ważne jest, by sędziowie byli chronieni przed ingerencją lub naciskami z zewnątrz, które mogłyby zagrozić ich niezawisłości. Normy mające zastosowanie do statusu sędziów i wykonywania przez nich obowiązków powinny pozwalać w szczególności na wykluczenie nie tylko wszelkiego bezpośredniego wpływu w postaci zaleceń, ale również bardziej pośrednich form oddziaływania, które mogą zaważyć na decyzjach danych sędziów, i w ten sposób umożliwić zapobieżenie brakowi widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności tych sędziów, który to brak mógłby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym [wyroki: z dnia 6 października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – Powołanie), C‑487/19, EU:C:2021:798, pkt 110; a także z dnia 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C‑204/21, EU:C:2023:442, pkt 94 i przytoczone tam orzecznictwo].
265 Ponadto wymóg dotyczący „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w rozumieniu prawa Unii ma na celu uniknięcie sytuacji, w której organizacja systemu sądownictwa zostałaby pozostawiona uznaniu władzy wykonawczej, oraz zapewnienie, by kwestia ta była regulowana ustawą uchwaloną przez władzę ustawodawczą w sposób zgodny z normami regulującymi wykonywanie jej kompetencji. Wyrażenie to odzwierciedla w szczególności zasadę państwa prawnego i dotyczy nie tylko podstawy prawnej samego istnienia sądu, lecz również składu orzekającego w każdej sprawie oraz wszelkich innych przepisów prawa krajowego, których nieprzestrzeganie sprawia, że udział jednego lub kilku sędziów w rozpoznawaniu sprawy jest obarczony nieprawidłowością, co obejmuje w szczególności przepisy dotyczące niezawisłości i bezstronności członków danego sądu [wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Simpson/Rada i HG/Komisja (szczególna procedura kontroli orzeczenia), C‑542/18 RX‑II i C‑543/18 RX‑II, EU:C:2020:232, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo].
266 Wymóg ten, który pozostaje w ścisłym związku w szczególności z wymogiem niezawisłości, obejmuje ze swojej natury proces powoływania sędziów (zob. podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Valančius, C‑119/23, EU:C:2024:653, pkt 49, 50 i przytoczone tam orzecznictwo).
267 Prawdą jest, że nie każde uchybienie, jakie może wystąpić w trakcie procedury powołania sędziego, pozwala na podanie w wątpliwość niezawisłości i bezstronności tego sędziego, a tym samym na wzbudzenie wątpliwości co do tego, czy skład orzekający, w którym on zasiada, ma przymiot „niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w rozumieniu prawa Unii (wyrok z dnia 29 marca 2022 r., Getin Noble Bank, C‑132/20, EU:C:2022:235, pkt 123).
268 Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nieprawidłowość, której dopuszczono się przy powołaniu sędziów w ramach danego systemu sądownictwa, pociąga za sobą naruszenie prawa podstawowego do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, w szczególności gdy nieprawidłowość ta ma taki charakter i wagę, że stwarza ona rzeczywiste ryzyko, iż pozostałe władze, w szczególności władza wykonawcza, będą mogły skorzystać z nienależnych im uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego prowadzi procedura powołania, i wzbudzając w ten sposób w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności danych sędziów. Ma to miejsce, gdy dotyczy to podstawowych reguł stanowiących integralną część ustroju i funkcjonowania tego systemu sądownictwa [zob. podobnie wyroki: z dnia 6 października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – Powołanie), C‑487/19, EU:C:2021:798, pkt 130; a także z dnia 29 lipca 2024 r., Valančius, C‑119/23, EU:C:2024:653, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo].
269 Stwierdzenie związane z istnieniem naruszenia wymogu dotyczącego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy oraz ze skutkami takiego naruszenia zależy od całościowej oceny pewnej liczby okoliczności, które, rozpatrywane łącznie, przyczyniają się do powstania, w przekonaniu jednostek, uzasadnionych wątpliwości dotyczących niezawisłości i bezstronności danych sędziów [wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., Openbaar Ministerie (Sąd ustanowiony ustawą w wydającym nakaz państwie członkowskim), C‑562/21 PPU i C‑563/21 PPU, EU:C:2022:100, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo].
270 W niniejszym wypadu bezsporne jest, że okoliczności faktyczne i prawne opisane w pkt 50–56 i 59 niniejszego wyroku prowadzą do wniosku, iż wybór H.C., L.M. i M.M. w dniu 2 grudnia 2015 r. przez Sejm VIII kadencji na stanowiska sędziego Trybunału Konstytucyjnego w celu zastąpienia sędziów, których dziewięcioletnia kadencja upłynęła w dniu 6 listopada 2015 r., nastąpił z rażącym naruszeniem podstawowej normy regulującej powoływanie sędziów tego sądu, mianowicie art. 194 ust. 1 Konstytucji RP zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny, w myśl której sędzia musi zostać wybrany przez Sejm tej kadencji, w trakcie której dane stanowisko sędziego zwolniło się. Ponadto wybór ten dotyczył stanowisk sędziów Trybunału Konstytucyjnego, które zostały już zgodnie z prawem obsadzone przez trzech sędziów wybranych w dniu 8 października 2015 r. przez Sejm VII kadencji (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce, CE:ECHR:2021:0507JUD000490718, §§ 268, 275, 277).
271 Zgodnie z podstawową zasadą dotyczącą procedury powoływania sędziów Trybunału Konstytucyjnego, o której mowa w poprzednim punkcie, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej był zobowiązany do niezwłocznego odebrania ślubowania od sędziów wybranych przez Sejm w dniu 8 października 2015 r. i nie przysługiwała mu kompetencja ani do udziału w procesie wyboru sędziów tego sądu, zastrzeżonym dla Sejmu, ani do odmowy odebrania ślubowania od tych trzech sędziów. Tym samym ta odmowa Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz zaprzysiężenie przez niego trzech sędziów wybranych w dniu 2 grudnia 2015 r. również były sprzeczne z podstawowymi zasadami krajowymi regulującymi powoływanie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce, CE:ECHR:2021:0507JUD000490718, §§ 269, 270, 278).
272 To w szczególności w świetle tych rozważań Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że niezastosowanie się przez polskie organy ustawodawcze i wykonawcze do wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia i 9 grudnia 2015 r. dotyczących ważności wyboru sędziów tego sądu podważyło cel wymogu „sądu ustanowionego ustawą”, jakim jest ochrona sądownictwa przed bezprawnymi wpływami zewnętrznymi, oraz że przy wyborze trzech sędziów w dniu 2 grudnia 2015 r. dopuszczono się poważnych nieprawidłowości naruszających samą istotę prawa do „sądu ustanowionego ustawą”, przewidzianego w art. 6 EKPC (zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce, CE:ECHR:2021:0507JUD000490718, §§ 281, 289, 290; z dnia 15 marca 2022 r. w sprawie Grzęda przeciwko Polsce, CE:ECHR:2022:0315JUD00435721, § 277).
273 Tym samym, podobnie jak w przypadku oceny dokonanej przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, okoliczności faktyczne i prawne opisane w pkt 50–56 i 59 niniejszego wyroku prowadzą do wniosku, że powołanie H.C., L.M. i M.M. oraz objęcie przez nich stanowisk nastąpiło z rażącym naruszeniem podstawowych reguł dotyczących procedury powoływania sędziów Trybunału Konstytucyjnego, stanowiących integralną część ustroju i funkcjonowania polskiego systemu sądownictwa w rozumieniu orzecznictwa przypomnianego w pkt 268 niniejszego wyroku.
274 Okoliczności te prowadzą również do wniosku, że warunki, w jakich zostali powołani i objęli stanowiska H.C., L.M. i M.M., świadczą o naruszeniu wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zakresie, w jakim zagroziły one prawidłowości skutku, do którego doprowadził proces nominacji, przyczyniając się do powstania w przekonaniu jednostek uzasadnionych wątpliwości co do niepodatności tych sędziów na czynniki zewnętrzne, ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów, jak również ich niezawisłości i bezstronności, które to wątpliwości mogą podważyć zaufanie, jakie wymiar sprawiedliwości powinien budzić w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym.
275 Oczywiście nie ulega wątpliwości, że w dniu upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, który jest datą odniesienia dla oceny istnienia uchybienia na podstawie art. 258 TFUE, spośród trzech sędziów wybranych w dniu 2 grudnia 2015 r. przez Sejm VIII kadencji jedynie M.M. pełnił nadal urząd sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Niemniej bezsporne jest również, że w tej dacie odniesienia trzej sędziowie wybrani zgodnie z prawem w dniu 8 października 2015 r. przez Sejm VII kadencji nie złożyli jeszcze ślubowania wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem nie mogli objąć stanowisk sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto orzeczenia, w których wydaniu uczestniczyli trzej sędziowie wybrani w dniu 2 grudnia 2015 r., w dacie odniesienia nadal istniały w polskim obrocie prawnym.
276 Należy zatem stwierdzić, że Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, ponieważ w wyniku nieprawidłowości w procedurach powołania trzech jego członków w grudniu 2015 r. Trybunał Konstytucyjny nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.
Link do całość orzeczenia w komentarzu
