Instytut Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego

24/08/2026

📖 40 książek na 40-lecie

22/40 „Nusech Pojln: studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce”, red. M. Ruta, Wydawnictwo i Księgarnia Austeria: Kraków-Budapeszt 2008, 356 ss.

Zagłada zniszczyła świat, w którym język jidysz był mową codzienną milionów ludzi, językiem literatury, prasy, teatru i polityki. Nie oznaczało to jednak końca kultury jidysz w Polsce. Po wojnie podjęto próby jej odbudowy – już w zupełnie innych warunkach społecznych i politycznych. Autorzy rozdziałów zawartych w tomie pod redakcją Magdaleny Ruty przyglądają się różnym obszarom powojennego życia. Pokazują środowisko, które mimo doświadczenia katastrofy, emigracji kolejnych grup ludności żydowskiej i presji komunistycznego państwa nadal tworzyło, publikowało i podejmowało próby zachowania kulturowej ciągłości.

Historia ta jest pełna paradoksów. Jidysz był językiem świata, którego znaczna część padła ofiarą ludobójstwa, a zarazem pozostawał językiem ludzi stawiających czoła nowej rzeczywistości. Powojenna twórczość nie była więc wyłącznie próbą ocalenia przeszłości. Stanowiła również odpowiedź na teraźniejszość, na nowy ustrój polityczny, doświadczenie pozostania w Polsce, ale także kolejne fale emigracji.

W naszym jubileuszowym cyklu "Nusech Pojln" przypomina, że dziejów kultury jidysz w Polsce nie można zamknąć w 1945 roku. Jej powojenne losy stanowią osobny rozdział, tyleż przygnębiający co ciekawy i nieoczywisty. Książka, którą polecamy, stanowi owoc pracy naukowców z czołowych ośrodków badawczych w Polsce i za granicą.

19/08/2026

📖 40 książek na 40-lecie

21/40 Leszek Hońdo, „Nazistowskie badania antropologiczne nad Żydami. Tarnów 1942”, Wydawnictwo Universitas: Kraków 2021, 340 ss.+28 il.

Nauka nie zawsze służyła poznaniu i poprawie ludzkiego życia. Historia XX wieku dostarcza szczególnie dramatycznych przykładów wykorzystania autorytetu nauki do klasyfikowania ludzi, uzasadniania nierówności i legitymizowania przemocy. Wiosną 1942 roku do Tarnowa przybyła grupa niemieckich i austriackich antropologów. W miejscowym getcie przeprowadzili oni badania żydowskich mieszkańców, wykonując pomiary antropometryczne, fotografie i pobierając próbki biologiczne. Ludzie, którym okupanci odebrali wolność i podstawowe prawa, zostali potraktowani jako materiał badawczy mający służyć nazistowskiej nauce o rasach.

Leszek Hońdo rekonstruuje zarówno przebieg tarnowskich badań, jak i stojące za nimi założenia oraz działalność zaangażowanych w nie naukowców. Pokazuje tym samym, w jaki sposób antropologia fizyczna została w III Rzeszy uwikłana w ideologię rasową i system prześladowania Żydów. Szczególnie przejmujący jest moment, w którym za dokumentacją naukową – tabelami, pomiarami i fotografiami – ponownie dostrzegamy konkretnych ludzi i ich indywidualne losy.

W naszym jubileuszowym cyklu książka Leszka Hońdo przypomina o odpowiedzialności spoczywającej na badaczach. Historia nazistowskiej antropologii pokazuje bowiem, że nauka nie funkcjonuje poza społeczeństwem i systemami wartości – a jej język, metody i autorytet mogą zostać wykorzystane również do legitymizowania wykluczenia i zbrodni.

13/08/2026

📖 40 książek na 40-lecie

20/20 Przemysław Dec, “Zwój Hymnów Dziękczynnych z Qumran (1QHodajota). Rekonstrukcja – przekład – komentarz”, The Enigma Press: Kraków 2017, 248 ss.

Nie wszystkie źródła historyczne mają postać kronik czy dokumentów urzędowych. Czasem są nimi kruche fragmenty pergaminu, które przez blisko dwa tysiące lat spoczywały ukryte w jaskiniach. Odkryte w połowie XX wieku zwoje z Qumran należą do najważniejszych znalezisk archeologicznych dla badań nad judaizmem okresu Drugiej Świątyni i początkami chrześcijaństwa.

Jednym z tych niezwykłych tekstów jest Zwój Hymnów Dziękczynnych – zbiór poetyckich utworów religijnych, których język i przesłanie przywodzą na myśl biblijne Psalmy. Książka Przemysława Deca to pierwsze w języku polskim tak obszerne opracowanie tego rękopisu, obejmujące rekonstrukcję tekstu, przekład oraz szczegółowy komentarz filologiczny i historyczny. Publikacja pokazuje, jak wygląda praca badacza starożytnych manuskryptów. Zanim możliwe stanie się tłumaczenie tekstu, trzeba odtworzyć jego pierwotny układ z setek zachowanych fragmentów, przeanalizować język, porównać warianty i umieścić całość w odpowiednim kontekście historycznym.

W naszym jubileuszowym cyklu – w gorących dniach sierpnia – przenosimy się na Pustynię Judzką. Jednocześnie pragniemy przypomnieć niezwykłą postać autora, pracownika Instytutu Judaistyki przedwcześnie zmarłego w 2018 r. Dr Przemysław Dec i jego dorobek naukowy na zawsze pozostaną z nami.

11/08/2026

Wakacje to idealny czas na słuchanie podcastów. Polecamy najnowszy odcinek podcastu Instytutu Polskiego w Tel Awiwie poświęcony Żydom krakowskim i 40-leciu krakowskiej judaistyki.

Odcinek nagrany został w Krakowie podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej, a występują w nim prof. Maciej Tomal i dr Ewa Węgrzyn.

Zachęcamy do słuchania 🎧

🎧 חדש בפודקאסט ״חכמי פולין״: יהדות קרקוב - אז והיום

בפרק החדש, שהוקלט בקרקוב במהלך פסטיבל התרבות היהודית, מתארחים פרופ' מצ'יי טומאל וד"ר אווה ונגז'ין מהמכון היהודי באוניברסיטה היגלונית - המוסד האוניברסיטאי הוותיק ביותר בפולין לחקר יהדות ותולדות העם היהודי, המציין השנה 40 שנה להקמתו.

אגתה קריזבסקי שוחחה איתם על מקומה של קרקוב בתולדות יהודי פולין, הסיבות לכך שסיפורה של ורשה תופס לעיתים קרובות מקום מרכזי יותר בזיכרון ההיסטורי, הפרקים שעדיין ממתינים להיחשף ועל זהותם של מי שבוחרים כיום ללמוד על יהדות פולין בקרקוב. וגם: המלצות למקומות פחות מוכרים במפה היהודית של העיר.

תודה מיוחדת לאולה בילינסקה (Ola Bilińska) - זזמרת, מלחינה ויוצרת פולנייה, על המוזיקה שמלווה את הפרק ומאפשרת להכיר את היופי והעושר של תרבות היידיש המתחדשת בפולין.

🎧 לינקים להאזנה לפרק המלא - בתגובה הראשונה

Ewa Wegrzyn
Instytut Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego

07/08/2026

Dr Karolina Koprowska przesyła pozdrowienia z pięknej czytelni w YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku, gdzie prowadzi badania w ramach grantu Miniatura Narodowe Centrum Nauki poświęcone tekstom ukazującym wieś i chłopów z perspektywy żydowskiej.

Życzymy owocnej kwerendy!

04/08/2026

Od 20 lipca do 1 sierpnia 2026 w Żydowskie Muzeum Galicja odbyły się trzy stopnie seminarium „Kontekst nauczania o Holokauście” organizowane przez Dział Edukacji Żydowskiego Muzeum Galicja / GJM Education Department i Yahad - In Unum. Wzięło w nich udział łącznie ponad 50 nauczycielek i nauczycieli z Polski i z Ukrainy.

Seminaria odbyły się w ramach projektu „Edukacja PLUS" realizowanego w latach 2026-2028 dzięki wsparciu Claims Conference oraz Niemieckiego Federalnego Ministerstwa Finansów.

Jak co roku pracownicy i pracowniczki Instytutu Judaistyki UJ prowadzą zajęcia w ramach wspomnianego seminarium. W tym roku dr Monika Stępień opowiedziała uczestniczkom i uczestnikom seminarium I stopnia o historii Żydów w powojennej Polsce.

03/08/2026

Wakacje to czas podróży, także naukowych, których celem są archiwa i muzea poświęcone historii i kulturze Żydów. Podczas pobytu w Nowym Jorku dr Edyta Gawron spotkała się z p. Aleksandrą Godlewską, absolwentką krakowskiej judaistyki, która pracuje w The Jewish Museum.

Jak Pani Aleksandra wspomina swoją drogę z Krakowa do Nowego Jorku? Przeczytajcie sami!

"Przeprowadziłam się do Nowego Jorku w 2014 r., zaraz po ukończeniu judaistyki i historii sztuki w Uniwersytecie Jagiellońskim. W Polsce miałam już doświadczenie wolontariatu w Jewish Culture Festival in Krakow, muzeum Apteka Pod Orłem / Muzeum Krakowa, Fabryka Schindlera / Muzeum Krakowa oraz w projekcie "Souvenir, Talisman, Toy", który był badaniem kanadyjsko-amerykańsko-polskim. W Stanach Zjednoczonych chciałam zdobyć doświadczenie, dostałam wolontariat w archiwum YIVO Institute for Jewish Research, potem także wolontariat w Muzeum Żydowskim - The Jewish Museum, gdzie teraz pracuję. Na początku byłam stażystką w dziale obsługi członków muzeum (membership department) i w dziale edukacji, potem rozpoczęłam pracę - najpierw na pół etapu, potem na cały - w sklepie muzealnym. Zdobywając doświadczenie, awansowałam i teraz pracuję jako manager of retail operations - zarządzam naszym zespołem w sklepie stacjonarnym, kieruję sklepem online, wybieram i kupuję książki do sklepu, zatrudniam ludzi do zespołu i robię 'milion innych rzeczy'.

Na każdym etapie przydawały się studia żydowskie, starałam się pozostać w zawodzie, więc to był atut. W międzynarodowych organizacjach żydowskich Kraków jest jednak znany. Znajomość historii żydowskiej, religii, języków jidysz i hebrajskiego, ogólne wykształcenie i ogłada po studiach humanistycznych, to jest coś, co daje pewność siebie, ale też poczucie, że można zrobić wszystko. Wiedza jest na tyle niszowa, ale też szeroka, że łatwo to dopasować do rynku pracy. Sama teraz zajmuję się też zatrudnianiem kandydatów w naszym dziale i kiedy prowadzę rozmowy o pracę, to widzę wyraźną tendencję wśród humanistów - mogą łatwo wpasować się w wiele ról i odnaleźć się w wielu sytuacjach.
Projekt, nad którym teraz pracuję to szukanie książek do wystawy o średniowiecznych skarbach Żydów praskich, a więc wracam tematycznie blisko domu.

Ja miałam konkretny cel: praca w tym muzeum. Najważniejsze to nie bać się zacząć, a jak już się wstawi nogę w drzwi, to jest łatwiej".

03/08/2026

📖 40 książek na 40-lecie

19/40 Anna Jakimyszyn, „Mykwa. Dzieje żydowskiej łaźni rytualnej przy ul. Szerokiej w Krakowie”, Wydawnictwo i Księgarnia Austeria: Kraków-Budapeszt, 2012, 108 ss.

Na krakowskim Kazimierzu każdego dnia mijamy budynki, które wydają się dobrze znane. Czasem jednak za niepozorną fasadą kryje się historia, o której wie niewielu. Tak jest z dawną Wielką Mykwą przy ul. Szerokiej 6 – miejscem, które przez stulecia odgrywało ważną rolę w życiu żydowskiej społeczności Krakowa. A jaki temat będzie lepszy na upalne lato, jak nie zimna kąpiel?

To właśnie temu obiektowi poświęcona jest książka Anny Jakimyszyn-Gadochy. Autorka nie ogranicza się do opisania historii jednego budynku. Losy mykwy stają się punktem wyjścia do opowieści o krakowskich Żydach, ich codziennym życiu, religijności i funkcjonowaniu dawnej gminy żydowskiej. W tradycji judaizmu mykwa była czymś znacznie więcej niż łaźnią. Stanowiła przestrzeń rytualnego oczyszczenia, niezbędną dla zachowania wielu praktyk religijnych, a zarazem jedno z najważniejszych miejsc życia wspólnotowego. Historia budynku przy ul. Szerokiej pozwala więc spojrzeć na dzieje krakowskiego Kazimierza z perspektywy codzienności – tej, która rzadziej trafia na karty podręczników, ale najlepiej pokazuje, jak funkcjonowała dawna społeczność.

Publikacja przypomina również, jak wiele o przeszłości mogą opowiedzieć pojedyncze miejsca. Odtwarzając dzieje mykwy, autorka rekonstruuje zarazem losy ludzi, którzy z niej korzystali, dbali o nią, przebudowywali ją i nadawali jej kolejne znaczenia. W naszym jubileuszowym cyklu jest to przypomnienie, że judaistyka nie zajmuje się wyłącznie tekstami i wydarzeniami. To również badanie materialnego dziedzictwa – budynków, przestrzeni i miejsc pamięci, które do dziś pomagają opowiadać historię Żydów Krakowa.

03/08/2026

Do 13.09.2026 trwa druga tura rekrutacji na studia stacjonarne I stopnia. Serdecznie zapraszamy!

https://irk.uj.edu.pl/pl/offer/IiJM_P_26/programme/judais_s1s_P/?from=field:judais