23/09/2025
Polecamy waszej uwadze krótki tekst o kolonialnych pojęciach używanych na obszarze eurazjatyckim. Dlaczego nie powinniście używać określenia "Zakaukazie"? Odpowiedź na to pytanie znajduje się poniżej ⬇️⬇️⬇️
ZAKAUKAZIE -VS- KAUKAZ POŁUDNIOWY
Język nie jest nigdy neutralny – zwłaszcza gdy dotyczy przestrzeni, gdzie przez wieki ścierały się imperia, narody i religie. Region Armenii, Gruzji i Azerbejdżanu bywa określany na dwa sposoby: jako Zakaukazie albo Kaukaz Południowy. Oba terminy geograficznie odnoszą się do tej samej części świata, jednak niosą zupełnie inne znaczenia i nacechowania polityczne.
Termin „Zakaukazie” (Zakawkazje, Закавказье) powstał w XIX w., w okresie ekspansji Imperium Rosyjskiego. Patrząc z Petersburga czy Moskwy, region Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu znajdował się „za górami Kaukazu”, więc nazywano go obszarem „po tamtej stronie”.
• To nazewnictwo imperialne i kolonialne: definiuje przestrzeń nie z perspektywy miejscowych narodów, lecz z punktu widzenia metropolii.
• Podkreśla zależność i odległość od centrum rosyjskiego.
• Termin mocno utrwalił się w języku administracji carskiej, a potem radzieckiej – do dziś funkcjonuje w rosyjskim dyskursie politycznym i medialnym.
Określenie „Kaukaz Południowy” (ang.: South Caucasus, orm.: Հարավային Կովկաս; gruz.: სამხრეთ კავკასია) ma charakter czysto geograficzny.
• Oznacza kraje położone na południe od głównego grzbietu Kaukazu.
• Nie odwołuje się do żadnej metropolii ani perspektywy imperialnej.
• Jest używane przez organizacje międzynarodowe – ONZ, UE, NATO – oraz w literaturze naukowej i dyplomatycznej.
Dlatego w naukowych i neutralnych kontekstach należy stosować właśnie ten termin.
Rosyjskie pojęcie „Zakaukazie” jest częścią szerszej tradycji językowej dominacji i szowinizmu. Rosja przez wieki narzucała określenia, które kształtowały percepcję ludów Kaukazu.
Przykłady:
• „lico kawkazskoj nacjonalnosti” (лицо кавказской национальности) – urzędowy eufemizm oznaczający „osoba narodowości kaukaskiej”, używany w policyjnych komunikatach. W praktyce stał się stygmatyzującą etykietą. Tak nazywano osoby z Armenii, Gruzji, Azerbejdżanu czy północnokaukaskich republik (Czeczenia, Dagestan, Osetia itd.) jako synonim „obcych”, kojarzonych z przestępczością i zagrożeniem.
• „Chacz” (Хач) lub Chaczik – pogardliwe określenie szczególnie wobec Ormian. Choć chacz w języku ormiańskim oznacza „krzyż”, a chaczik - krzyżyk, w Rosji do dziś funkcjonuje to jako obelga.
• „Czurka” (Чурка) – obraźliwy epitet wobec ludzi z Kaukazu i Azji Środkowej. Wywodzi się od „ciosanego drewna”, sugerując prymitywność.
• „Czernożopyje” (черножопые) – wulgarne określenie wszystkich ludów „południowych”, podkreślające ich odmienny wygląd.
Te sformułowania pokazują, że rosyjski dyskurs nigdy nie był neutralny – od geografii po język codzienny tworzył kategorie podporządkowania i pogardy.
Słowa kształtują świadomość i politykę. Używając terminu „Zakaukazie” powielamy perspektywę rosyjskiego imperializmu. Mówiąc „Kaukaz Południowy”, stosujemy określenie neutralne, które odzwierciedla faktyczną geograficzną rzeczywistość regionu, a nie kolonialną narrację.
Dlatego w debacie publicznej, w mediach i nauce powinniśmy świadomie wybierać język, który oddaje podmiotowość narodów Armenii, Gruzji i Azerbejdżanu – a nie reprodukuje szowinistyczne kalki.
________________________________________
P.S.
Jeżeli chcemy jeszcze precyzyjniej wskazać położenie Armenii, należy podkreślić, że kraj ten znajduje się na Wyżynie Armeńskiej (Armenian Highland) – historyczno-geograficznym obszarze, który wykracza poza ramy samego Kaukazu Południowego.
https://www.facebook.com/share/p/14DP6H4ooXv/?mibextid=wwXIfr
