01/07/2022
BADANIA ARCHEOLOGICZNE W FERENTO 2021 🙂
Za dwa tygodnie ruszymy z kolejnymi badaniami w Italii, w Ferento w pobliżu Viterbo. Będzie to już drugi sezon naszych badań w tym miejscu pod kierunkiem włoskiego archeologa Giuseppe Romagnoli, którego jedno z nas (M.P.) poznało w 1998 roku. Ferento jest idealnym stanowiskiem archeologicznym do badań transdyscyplinarnych prowadzonych na szeroką skalę i na dużej przestrzeni.
Jest to znane dawne rzymskie antyczne i średniowieczne miasto, położone w dolinie Tybru, około 10 km na północ od Viterbo i około 100 km na północ od Rzymu. Zajmuje wzniesienie rozciągające się na powierzchni około 30 ha i zajęte jest obecnie przez prywatne gospodarstwo rolne. Niegdyś Ferento posiadało ważną pozycję strategiczną w obrębie południowej Etrurii, leżało bowiem na skrzyżowaniu starożytnych szlaków: pierwszy łączył południową Etrurię wewnętrzną wraz z miastem Volsinii z północną częścią regionu, drugi, poprzeczny, łączył Etrurię nadmorską z doliną Tybru. Rzymskie miasto zostało założone prawdopodobnie między IV i III wiekiem p.n.e., na wcześniejszym centrum etruskim. Zasięg osadnictwa z okresu republikańskiego jest słabo rozpoznany, ze względu na stan badań i z uwagi na przykrycie śladów z tego czasu przez pozostałości z okresu cesarstwa. Ferento stało się miejscem wielu inwestycji w okresie panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej, kiedy przedstawiciele miejskiej arystokracji doprowadzili do odnowienia i monumentalizacji jego zabudowy. Wśród nich pojawia się niejaki Sextus Hortensius Auli filius, który przyczynił się do budowy i przebudowy forum. W tym samym czasie powstały w przestrzeni miejskiej budynki publiczne, takie jak teatr czy termy. Badania potwierdziły funkcjonowanie miasta w okresie późnoantycznym i we wczesnym średniowieczu, jednak na mniejszą skalę. Chociaż po przeniesieniu biskupstwa w pierwszej połowie VII wieku do bizantyńskiego centrum w Bomarzo Ferento straciło na znaczeniu gospodarczym i liczbie ludności, nadal odgrywało istotną rolę aż do końca okresu longobardzkiego. Ślady odnowy ekonomicznej i demograficznej można odnieść do X stulecia, które wyznaczało preludium stałego rozwoju miasta w dwóch następnych wiekach. W tym okresie Ferento stawało się centrum administracyjnym, o którym wspominają źródła począwszy od 940 roku, i które osiągnęło formę autonomii administracyjnej w ciągu XI stulecia. Szybko rozwijające się miasto upadło nagle w wyniku zniszczeń spowodowanych przez Komunę Viterbo, między 1170 i 1172 rokiem. O efemerycznym ożywieniu osadnictwa na gruzach zniszczonego Ferento świadczą różne dokumenty z ostatniej ćwierci XII wieku oraz pośrednio zarządzenia wydawane przez władze miejskie Viterbo w wieku XIII, które zabraniały odwiedzania terenu dawnego miasta. Jego odbudowę uniemożliwił dyplom wydany w 1175 roku przez legata cesarskiego. Późniejsze losy Ferento, aż po czasy nowożytne, naznaczone zostały plądrowaniem starożytnych budowli.
Historię dotychczasowych badań archeologicznych w Ferento można podzielić na trzy okresy. Pierwszy przypadł na XIX-początek XX wieku i charakteryzował się nieco chaotyczną eksploracją etruskich oraz rzymskich nekropoli, a także chęcią wyeksponowania najbardziej okazałych budowli. Podobny przebieg miały prace wykopaliskowe podejmowane w ramach działalności szkół Ministerstwa Pracy w latach 1957-1961. Trzeci etap już profesjonalnych badań rozpoczął się w 1994 roku z ramienia Uniwersytetu w Viterbo i wciąż jest rozwijany.
Naszym zadaniem w lipcu 2021 roku było przede wszystkim przeprowadzenie badań geofizycznych (magnetycznych) fragmentu wschodniej części antycznego miasta oraz wykonanie ortofotomapy tego obszaru. Celem było wypracowanie metod pozwalających na uchwycenie, dokumentację, pomiary i analizę topografii dawnej aglomeracji miejskiej. Wyniki okazały się fenomenalne. Zarówno magnetometria, jak i dokumentacja wyróżników wegetacyjnych uchwyconych na ortofotomapie ukazały złożoną tkankę starożytnego miasta. I miejsce i czas zgrały się tu doskonale. Kluczem do poznania przeszłości stały się nie tylko anomalie magnetyczne, ale także wzrastająca właśnie lucerna (erba medica), niezwykle wrażliwa na to, co znajduje się pod ziemią.
To dopiero początek. Nieinwazyjnymi badaniami archeologicznymi chcemy w ciągu najbliższych lat objąć całą przestrzeń starożytnego i średniowiecznego Ferento (ponad 30 ha), a następnie, w miarę możliwości, rozpoznać wykopaliskowo wybrane miejsca.
Kierownikiem badań jest prof. Giuseppe Romagnoli z Dipartimento di Studi Linguistici-Letterari, Storico-Filosofici e Giuridici, Università degli Studi di Viterbo. Prace realizowane były w ramach współpracy Uniwersytetu w Viterbo z Katedrą Historii Starożytnej, Bizantyńskiej i Średniowiecznej KUL (prof. Leszek Wojciechowski, Marcin Piotrowski) oraz firmą Gorgona Patrycja Piotrowska (ArchaeoFuture - Lublin), ale zespół nadal się rozrasta.
Mocną część ekipy tworzą też Zuzanna Piotrowska, Janek Piotrowski i Ramzes 🙂
