20/04/2026
Wizyta badawcza na ŁEMKOWYNIE
W ostatnich dniach zespół badaczy z Wydział Neofilologii UAM: prof. Anna Szczepaniak-Kozak z Instytut Lingwistyki Stosowanej, prof. Emilia Wąsikiewicz-Firlej z Instytut Filologii Wschodniosłowiańskich i prof. Tomasz S. Wicherkiewicz z Instytut Orientalistyki UAM [wraz z prof. A. Otwinowską-Kasztelanic z UW] prowadził badania terenowe na Łemkowynie w ramach projektu Fosterlang 'Fostering Linguistic Capital: A Roadmap for Reversing the Diversity Crisis and Activating Societal Benefits in Europe'.
Głównym celem wizyty były badania socjolingwistyczne dotyczące rodzinnej i szkolnej polityki językowej wobec języka łemkowskiego. Analizowano warunki jego użycia, postawy i ideologie językowe obecne zarówno w rodzinach, jak i w systemie edukacji.
Społeczność łemkowska doświadczyła była w XX w. głębokich przekształceń demograficznych i kulturowych - przede wszystkim w wyniku przymusowych przesiedleń, w tym akcji „Wisła” (1947), które doprowadziły do rozproszenia ludności i przerwania ciągłości. Konsekwencją tych procesów jest dziś m.in. osłabienie międzypokoleniowego przekazu języka oraz odporności na ilościową i jakościową dominację języków silniejszych.
Język łemkowski jest obecny w systemie edukacji w Polsce jako język mniejszości etnicznej - nauczany w kilku szkołach (gł. w Małopolsce); jednak liczba uczniów pozostaje stosunkowo niewielka, a nauczanie często ma charakter ograniczony rozmaitymi czynnikami, które nieznane są społecznościom większościowym. Sytuacja ta wpisuje się w złożoną konfigurację ekolingwistyczną, w której współwystępują czynniki historyczne, demograficzne, ideologiczne, instytucjonalne i wyznaniowe, wpływające na witalność języka.
Badania prowadzone w ramach projektu Fosterlang mają na celu wypracowanie narzędzi i rekomendacji, które pozwolą przeciwdziałać tym trendom: wzmocnić potencjał i witalność języka łemkowskiego, a także upodmiotowić społeczność Łemków w ramach lokalnych, regionalnych, krajowych i europejskich polityk językowych.
W trakcie pobytu badacze spotkali się także z przedstawicielami społeczności podczas spotkania zorganizowanego przez i w Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach. Bezpośrednio po zakończeniu wyprawy T. Wicherkiewicz uczestniczył dziś w zdalnej prezentacji pionierskiego „Kontekstualnego słownika języka łemkowskiego”, organizowanej przez Uniwersytet Hokkaido oraz Międzynarodowy Komitet Slawistów. Słownik powstał pod kierunkiem prof. Olena Duć-Fajfer (UJ) we współpracy z rodzimymi specjalist(k)ami i użytkowni(cz)kami języka łemkowskiego - z których wielu mieliśmy przyjemność spotkać podczas naszych badań terenowych.
Serdecznie dziękujemy za gościnność, rozmowy i głębokie podzielenie się wiedzą, doświadczeniem i refleksjami. Zdobyta wiedza stanie się podstawą do dalszych działań - tak, aby przełożyć ją na konkretne instrumenty i zasoby wspierające język i społeczność Łemków.
Powroty na Łemkowynę mają dla nas wymiar zarówno naukowy, jak i osobisty - to miejsce, które niezmiennie porusza i przypomina, jak silnie język splata się z pamięcią, krajobrazem i doświadczeniem wspólnoty.