26/10/2026
Serdecznie zapraszamy na jutrzejsze Instytutowe seminarium naukowe, na którym wystąpią:
Magdalena Lubańska (UW),
Ewelina Drzewiecka (IS PAN),
Mariusz Filip (UAM),
Tomasz Wiśniewski (UAM)
Tytuł wystąpienia to: Postsaecula saeculorum – dyskusja nad nr specjalnym „Tekstów Drugich” nr 6/2025
Seminarium odbędzie się w najbliższy wtorek, 26.10. Start o godzinie 09:30 w sali im. prof. Józefa Burszty (2.122) w coll. Historicum (ul. Uniwersytetu Poznańskiego 7).
Abstrakt:
Zwrot postsekularny w humanistyce i naukach społecznych odpowiada na szeroko rozumiane, obserwowane od końca XX wieku zjawisko powrotu religii i/lub jej nowej widzialności w sferze publicznej społeczeństw przede wszystkim zachodnich. Stanowi on próbę uchwycenia nowej koniunktury, którą cechuje pogłębiające się zróżnicowanie religijne i wciąż aktywna rola religii jako wyróżnika tożsamości kulturowej. Tym samym podważa on długo dominujące przekonanie o nieuchronności sekularyzacji, uważanej za nieodłączny aspekt nowoczesności.
Ponadto zwrot postsekularny oznacza przyjęcie perspektywy poznawczej, w której świeckość traci status niewymagającego uzasadnienia, preskryptywnego punktu wyjścia do opisu tego, co religijne. Jak pokazał Talal Asad, sama „świeckość” podlega analogicznej dekonstrukcji i rekonceptualizacji jako wytwór społeczno-kulturowy, którego nie sposób zdefiniować w oderwaniu od tego, co dane społeczeństwo (czy ten, kto ustanawia tę dystynkcję) uznaje za religię. Coraz więcej badaczy twierdzi, że sama idea „religii” jest epistemicznym konstruktem zachodniej nowoczesności, w którego podtrzymywaniu duży udział miały właśnie humanistyka i nauki społeczne. Wiele kategorii opisu i sposobów konceptualizowania tego, co religijne, uznawanych dotychczas za neutralne, wynika z kryptoteologicznych, zachodniochrześcijańskich nawyków poznawczych, a zatem samo nie jest w pełni świeckie. Dobitnie pokazał to Stanley J. Tambiah, odsłaniając religijne uwikłania opozycji religia–magia, którą posługiwali się antropologowie wiktoriańscy. Zarazem kategoria świeckości należy do terminów najtrudniej przekładalnych na konteksty niezachodniochrześcijańskie, ponieważ sama ma zachodniochrześcijański rodowód.
Humanistyka postsekularna nie jest zjawiskiem jednorodnym. Część jej przedstawicieli dąży do zwiększenia wśród badaczy świadomości ich własnej stronniczości poznawczej, a także do czerpania inspiracji z przeświadczeń ontologicznych innych teologii czy kosmologii przy budowaniu teoretyczno-metodologicznego aparatu badań, aby uczynić go bardziej inkluzywnym. Inni w jawny lub zakamuflowany sposób traktują własną wiarę jako preskryptywne narzędzie uprawiania nauki w miejsce zrzuconej z piedestału świeckości. Ich argumenty, choć kontrowersyjne, wpisują się w szerszą zmianę paradygmatu uprawiania nauki i korespondują z niektórymi postulatami humanistyki indygenicznej. Ewokuje to pytanie o to, czy odwołanie do własnej wiary lub ontologii ma taki sam status poznawczy i polityczny w przypadku tradycji marginalizowanych i hegemonicznych.
Wokół tych zagadnień i różnych odsłon humanistyki postsekularnej orbitują teksty zebrane w tomie „Tekstów Drugich” zatytułowanym Postsaecula saeculorum, który podejmuje próbę zrekapitulowania dotychczasowych osiągnięć humanistyki postsekularnej w zróżnicowanych polach dyscyplinarnych i problemowych. Celem seminarium jest prezentacja tomu oraz omówienie specyfiki zwrotu postsekularnego w antropologii społeczno-kulturowej.
Bio:
Ewelina Drzewiecka: pracuje w Centrum Badań Cyrylometodejskich przy Bułgarskiej Akademii Nauk oraz w Instytucie Slawistyki PAN. Autorka książek: Śmierć Judasza w Biblii i tradycji chrześcijańskiej (2012), Herezja Judasza w kulturze (po)nowoczesnej. Studium przypadku (2016), Юбилейно и модерно. Кирило-методиевският разказ през социализма в България [Jubileuszowo i nowocześnie. Narracja cyrylo-metodejska w okresie socjalizmu w Bułgarii, 2020]; współautorka książki Leksykon tradycji bułgarskiej (2011). Interesuje się problematyką religijną w warunkach nowoczesności, historią humanistyki, literaturą i kulturą bułgarską.
Mariusz Filip: pracuje w Instytucie Antropologii i Etnologii UAM. Głównym przedmiotem jego zainteresowania są procesy tożsamościowe zachodzące w obrębie współczesnego pogaństwa słowiańskiego w Polsce.
Magdalena Lubańska: pracuje w Instytucie Etnologii i Antropologii UW. Specjalizuje się w problematyce korelacji miedzy religijnością/moralnością a innymi sferami życia w społecznościach lokalnych egzystujących na pograniczach kulturowych (badania na pograniczu bułgarsko-macedońsko-greckim oraz polsko-ukraińskim). Łączy warsztat antropologiczny z perspektywą historyczną i filozoficzną. Autorka książek.: I na co ci to wiedzieć?! Pamięć i milczenie o powojennej przemocy na podkarpackiej wsi (2025); Praktyki lecznicze w prawosławnych monasterach w Bułgarii. Perspektywa antropologii (post)sekularnej (2019), Muslims and Christians in the Bulgarian Rhodopes: Studies on Religious (Anti)syncretism (2015).
Tomasz Wiśniewski: badacz podoktorski na Wydziale Historii UAM. Interesuje się szeroko rozumianą teorią historii, teologią i filozofią polityczną oraz historią intelektualną nowoczesności. Od dłuższego czasu pracuje nad projektem „historii postsekularnej”.
Seminaria mają charakter otwarty, ich adresatami są wszyscy zainteresowani, w tym zwłaszcza pracownicy, doktoranci i studenci IAiE. Celem spotkań jest inspirowanie aktywnego życia naukowego, integracja środowiska oraz popularyzacja antropologii społeczno-kulturowej. Seminaria odbywają się wyłącznie stacjonarnie.
