17/09/2025
Czy podział na Polskę A i Polskę B faktycznie istnieje?
Czy Polska staje się powoli krajem pięciu metropolii, podczas gdy reszta kraju zostaje w tyle? Tym razem – po dobrym odbiorze postów o nierównościach w edukacji i kumulacji bogactwa – przyjrzymy się bliżej narastającym nierównościom geograficznym, które stanowią jedno z największych wyzwań stojących przed naszym krajem.
Problem nierównomiernego rozwoju różnych części państwa towarzyszy nam co najmniej od czasów zaborów . Ziemie pruskie, zwłaszcza Śląsk, korzystały z procesów industrializacji oraz rozwoju instytucji i infrastruktury. Królestwo Polskie czerpało profity ze swojego korzystnego położenia w ramach Imperium Rosyjskiego, podczas gdy Galicja pozostawała peryferyjną, rolniczą prowincją monarchii habsburskiej (Koryś 2024).
Nierównomierny poziom rozwoju nie jest jednak jedynie polską specyfiką – podobne zjawiska obserwujemy także w innych państwach. We Włoszech od dekad mówi się o silnym rozwarstwieniu pomiędzy uprzemysłowioną Północą a mniej rozwiniętym Południem, co do dziś stanowi symbol nierówności terytorialnych w Europie. Nasi zachodni sąsiedzi również do dziś mierzą się z wyraźnymi skutkami podziału na NRD i RFN.
PKB
Opis skali nierówności regionalnych zaczniemy od najpopularniejszej, choć niedoskonałej miary rozwoju gospodarczego, czyli PKB per capita. W 2020 r. na jednego mieszkańca regionu warszawskiego stołecznego przypadało statystycznie 220% średniego wyniku krajowego. W najbiedniejszych regionach było to około 70% średniej krajowej – w województwie lubelskim, gdzie odnotowano najniższy wynik, 68,1%.
Kontynuując: W 2022 roku region warszawski stołeczny odpowiadał za 17,5% PKB kraju. Ponad połowa polskiego PKB została wytworzona w zaledwie pięciu regionach: warszawskim stołecznym, śląskim, wielkopolskim, dolnośląskim i małopolskim. Z kolei pięć najbiedniejszych regionów odpowiadało zaledwie za 11 PKB. Również struktura PKB znacząco się różniła – w województwie mazowieckim za 73% PKB odpowiadały usługi, podczas gdy w województwie opolskim było to jedynie 57,8%.
Co ciekawe, inaczej niż na poziomie państw unijnych, gdzie obserwujemy wyraźną konwergencję, na poziomie regionalnym tendencja jest odwrotna. Między rokiem 1995 a 2015 najszybszy wzrost odnotowano w najbogatszych województwach: mazowieckim, dolnośląskim, wielkopolskim, małopolskim oraz śląskim.
Zarobki
Jeśli chodzi o poziom zarobków w poszczególnych województwach, różnice nie były aż tak drastyczne – choć wciąż znaczące. W 2025 r. w województwie mazowieckim przeciętne wynagrodzenie brutto wynosiło prawie 11 tys. zł, podczas gdy w większości pozostałych województw oscylowało w okolicach 8,5 tys. zł.
Znacznie większe różnice można jednak zaobserwować na poziomie powiatowym. W 2023 r. w powiecie lubińskim – gdzie znajduje się centrala spółki KGHM oraz jej najstarsza kopalnia – przeciętne wynagrodzenie wynosiło 168,6% średniej krajowej. W powiecie łęczyńskim (również związanym z przemysłem wydobywczym) było to 137,2% średniej krajowej. Na trzecim miejscu uplasowała się Warszawa, w której zarobki przekraczały średnią krajową o 26,7%.
Na drugim biegunie zestawienia znalazły się m.in. powiat nowomiejski (69% średniej krajowej), kępiński (70%) i krotoszyński (71,6%). Oznacza to, że w powiecie lubińskim pensje były niemal 2,5-krotnie wyższe niż w powiecie nowomiejskim. Co ciekawe, w 2010 r. ten stosunek był jeszcze większy i wynosił 2,85.
Bezrobocie
Dane dotyczące bezrobocia okazują się wręcz zaskakujące. W 2024 r. problem bezrobocia niemal nie występował w dużych, zamożnych miastach. W Katowicach czy Poznaniu stopa bezrobocia wynosiła zaledwie 1%, a w Warszawie – 1,4%. Podobną sytuację można było zaobserwować także w innych dużych ośrodkach miejskich.
Zupełnie inaczej wygląda jednak sytuacja w wielu mniejszych, peryferyjnych powiatach. W powiecie szydłowieckim stopa bezrobocia wyniosła 23,3%, a w brzozowskim – 20,7%. W sumie w aż 87 powiatach bezrobocie przekraczało poziom 10%.
Warto jednak zauważyć, że sytuacja na rynku pracy – mimo wszystkich nierówności – i tak znacząco się poprawiła na przestrzeni ostatnich dwóch dekad. Dla porównania: w 2004 r., czyli w momencie przystępowania Polski do Unii Europejskiej, w powiecie łobeskim bezrobocie wynosiło aż 42,7%, a w dziewięciu powiatach przekraczało 40%.
Edukacja
Jednym z kluczowych problemów związanych z występowaniem nierówności geograficznych jest nierównomierny dostęp do edukacji. Znaczące różnice widoczne są zarówno między miastami a wsią, jak i na poziomie całych województw.
Indeks edukacji, będący częścią wskaźnika HDI (Human Development Index), który odzwierciedla średnią liczbę lat edukacji dorosłych oraz oczekiwaną liczbę lat edukacji dzieci, znacząco różni się między regionami. W 2015 r. przyjmował on wartość 0,95 dla województwa mazowieckiego, a jedynie 0,73 dla województwa lubuskiego. Co bardziej alarmujące, w 1995 r. wskaźnik ten był niemal równy we wszystkich województwach, lecz w kolejnych dekadach najsilniejszy wzrost nastąpił w najbogatszych regionach, co doprowadziło do pogłębiających się różnic.
Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. niemal co trzeci mieszkaniec województwa mazowieckiego posiadał wykształcenie wyższe, podczas gdy w województwach lubuskim, opolskim i warmińsko-mazurskim wskaźnik ten oscylował wokół 18%.
Więcej na temat rosnących nierówności edukacyjnych – także w wymiarze geograficznym – można przeczytać w jednym z naszych poprzednich postów. Wspominamy tam chociażby o tym, że aż 7 z 10 najlepszych szkół w Ogólnopolskim Rankingu Szkół Podstawowych 2025 znajdowało się w Warszawie.
Kultura
Dostępność kultury również cechuje się dużym zróżnicowaniem przestrzennym. Według danych GUS z 2024 r., w samym Śródmieściu Warszawy znajduje się 29 muzeów, a w całej Warszawie dwukrotnie więcej. W Krakowie znajdziemy 48 takich obiektów, a w Gdańsku – 29. W większości miast wojewódzkich nie znajdziemy jednak więcej niż 10 tego typu placówek. Łącznie w trzech województwach z najmniejszą liczbą tego typu obiektów (lubuskie, opolskie, podlaskie) znajduje się ich mniej niż w samym Śródmieściu Warszawy.
Skala koncentracji życia teatralnego w stolicy jest równie uderzająca. Ponad 32,3% z ogólnej liczby widzów i słuchaczy uczestniczyło w przedstawieniach i koncertach zorganizowanych przez teatry oraz instytucje muzyczne w województwie mazowieckim. W 2024 r. liczba widzów w teatrach dramatycznych (najpopularniejszy typ) wyniosła 1 497 998 w Warszawie; dla Krakowa było to 507 896. Łącznie dla wszystkich pozostałych miast wojewódzkich było to 1 009 515.
Zakończenie
Nierówności geograficzne są w dużej mierze zjawiskiem naturalnym – historia pokazuje, że pewne regiony zawsze rozwijały się szybciej niż inne. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy różnice te zaczynają przekładać się na nierówność szans – szczególnie w dostępie do edukacji, rynku pracy czy usług publicznych. Coraz bardziej widoczne jest także zjawisko drenażu mózgów – młodzi, wykształceni ludzie opuszczają swoje rodzinne miejscowości i na stałe wiążą się z dużymi ośrodkami miejskimi, przede wszystkim Warszawą.
Choć trudno całkowicie odwrócić te procesy, można wdrażać polityki, które zmniejszą ich negatywne skutki. Wśród możliwych rozwiązań warto rozważyć:
1. Relokację instytucji publicznych – przeniesienie części urzędów centralnych, agencji rządowych czy instytucji badawczych do miast wojewódzkich i regionalnych może przyczynić się do ich rozwoju gospodarczego i zwiększenia atrakcyjności rynku pracy.
2. Wzmocnienie regionalnych uczelni wyższych – poprzez większe finansowanie, tworzenie nowych kierunków studiów i powiązań z lokalnym rynkiem pracy można zatrzymać młodych ludzi w regionie i zwiększyć innowacyjność.
3. Rozwój infrastruktury transportowej i cyfrowej – usprawnienie połączeń kolejowych i drogowych oraz zapewnienie dostępu do szybkiego Internetu na obszarach peryferyjnych zmniejsza wykluczenie komunikacyjne i ułatwia prowadzenie działalności gospodarczej.
