31/08/2026
Miedze śródpolne - nowa publikacja!
Zachęcamy do zapoznania się z najnowszym artykułem dr hab. inż. Andrzeja Wuczyńskiego dotyczącym miedz.
Pięć świętych symboli polskości to: Matka Boska, Mickiewicz, Moniuszko, Matejko i miedza. Tak uważał Melchior Wańkowicz, który, wypowiadając te słowa ponad pół wieku temu, dodawał: Ręka ma pięć palców, a my, Polacy, mamy swoich pięć świętych liter «M», i biada każdemu, kto się targnie na jedną z nich. Myśl ta, przede wszystkim zaliczenie miedzy do największych świętości Polaków, stała się inspiracją do napisania przeglądowego artykułu opublikowanego właśnie w Landscape Ecology. Praca przedstawia kulturowe i ekologiczne wartości miedz oraz pokazuje, w jaki sposób można je wykorzystać do ochrony zanikającego krajobrazu pól wstęgowych. Proponuje przy tym zastosowanie nowych, ważnych narzędzi biologii konserwatorskiej, rozwijanych na świecie, lecz wciąż nieobecnych w Polsce.
Na podstawie przeglądu literatury europejskiej znaczenie miedz przedstawiono z trzech perspektyw: jako ostoi bioróżnorodności, miejsc o znaczeniu magicznym i duchowym oraz jako stref granicznych. Następnie pokazano ich rolę krajobrazotwórczą, a zwłaszcza kluczowe znaczenie w powstaniu i utrwaleniu unikalnego krajobrazu zajmującego ogromne przestrzenie Polski, uznawanego za element europejskiego dziedzictwa kulturowego, a w Polsce niedostatecznie cenionego.
Jako główny mechanizm ochrony miedz i szerzej krajobrazu pól wstęgowych, autor proponuje wykorzystanie koncepcji „świętych miejsc przyrodniczych” (Sacred Natural Sites, SNS). Jest to najstarsza forma ochrony przyrody w historii ludzkości, która jednak dopiero w ostatnich dwóch dekadach zyskała znaczenie jako globalna koncepcja konserwatorska. Jej istotny wymiar religijny może mieć szczególne znaczenie w Polsce – kraju o mocno zakorzenionym katolicyzmie, wciąż żywej obrzędowości oraz ogromnej liczbie drobnych obiektów sakralnych rozsianych w krajobrazie. Przez stulecia wartości te współtworzyły i utrwalały tradycyjny krajobraz rolniczy, a dziś, mimo presji ekonomicznej, pozostają obecne w świadomości społeczności wiejskich – głównych uczestników przemian.
„Święte miejsca przyrodnicze” ilustrują zmiany w światowym nurcie polityki konserwatorskiej, która wychodzi poza klasyczny model obszarów chronionych. W publikacji autor wskazuje również inne mechanizmy mogące służyć ochronie tradycyjnych krajobrazów rolniczych: Other Effective Area-Based Conservation Measures (OECMs) oraz Globally Important Agricultural Heritage Systems (GIAHS). Znamienne jest, że te ważne pojęcia z konieczności podawane są w języku angielskim, gdyż nie mają utrwalonych polskich odpowiedników. Dotyczy to także zaproponowanego tłumaczenia „świętych miejsc przyrodniczych”, a nawet „krajobrazu pól wstęgowych”. Podana tu (odkurzona) nazwa tego krajobrazu jest ładna i trafna, jednak trudno ją znaleźć w oficjalnej terminologii geograficznej, mimo iż stanowi tak charakterystyczny rys Polski.
Należy mieć nadzieję, że miedze – jedna z polskich świętości – i krajobraz, który współtworzą, uda się zachować, zanim zmiotą je potężne procesy ekonomiczne. Przestrzegał przed tym Wańkowicz, a wcześniej także Wyspiański, którego słowa warto tu także przywołać: Ale Świętości nie szargać, bo trza, żeby święte był, ale Świętości nie szargać: to boli (Wesele, akt II, scena 7).
Wuczyński A. 2026. Integrating the biocultural values of field margins into the conservation of traditional farming systems. Landscape Ecology 41: 141.
Link do publikacji: https://rdcu.be/fypQd
Fot.: A. Wuczyński
***
Field Margins - new publication!
We encourage you to read the latest article by dr hab. inż. Andrzej Wuczyński, focusing on field margins.
Poland has five sacred symbols: the Virgin Mary, Mickiewicz, Moniuszko, Matejko, and the field boundary (miedza). So believed Melchior Wańkowicz, who, expressing this idea more than half a century ago, added: A hand has five fingers, and we Poles have our five sacred M’s—and woe to anyone who dares lay a hand on any one of them. This thought—and above all the inclusion of the miedza among Poland’s greatest sacred symbols—inspired the review article just published in Landscape Ecology. The paper examines the cultural and ecological values of field margins and shows how these values could be harnessed to conserve the disappearing strip-field landscape. In doing so, it proposes the application of important new tools in conservation biology that are gaining prominence worldwide but remain absent from Poland.
Based on a review of European literature, the paper examines field margins from three perspectives: as refuges for biodiversity, as places of magical and spiritual significance, and as boundary zones. It then explores their role in shaping the landscape, particularly their key contribution to the emergence and persistence of a unique landscape extending across vast areas of Poland—recognized as part of Europe’s cultural heritage, yet still insufficiently valued within Poland itself.
As the principal mechanism for protecting field margins and, more broadly, the strip-field landscape, the author proposes applying the concept of Sacred Natural Sites (SNS). This is the oldest form of nature conservation in human history, yet it has gained prominence as a global conservation concept only over the past two decades. Its important religious dimension may be particularly relevant in Poland—a country where Catholicism remains deeply rooted, religious traditions are still alive, and countless small sacred objects are scattered throughout the landscape. For centuries, these values helped shape and sustain the traditional agricultural landscape; today, despite economic pressures, they remain present in the consciousness of rural communities—the principal actors in the transformations now underway.
Sacred Natural Sites illustrate a broader shift in global conservation policy beyond the classical model of protected areas. The paper also discusses other mechanisms that could contribute to the conservation of traditional agricultural landscapes: Other Effective Area-Based Conservation Measures (OECMs) and Globally Important Agricultural Heritage Systems (GIAHS). It is telling that the names of these important concepts have no established Polish equivalents. The same applies to the proposed Polish translation of “Sacred Natural Sites” (święte miejsca przyrodnicze), and even to the Polish term of the strip-field landscape. The revived term krajobraz pól wstęgowych is both evocative and accurate, yet it is difficult to find in official Polish geographical terminology, despite describing such a distinctive feature of the Polish countryside.
One can only hope that field margins—one of Poland’s sacred symbols—and the landscape they help create, can be preserved before they are swept away by powerful economic forces. Wańkowicz warned against this, as did Wyspiański before him, whose words are also worth recalling here: Do not tarnish what is sacred, for sacred it must remain (The Wedding, Act II, Scene 7).
Wuczyński A. 2026. Integrating the biocultural values of field margins into the conservation of traditional farming systems. Landscape Ecology 41: 141.
Link to the publication: https://rdcu.be/fypQd
Photo: A. Wuczyński
