02/06/2026
วันที่ ๒ มิถุนายนของทุกปีได้รับการกล่าวถึงในฐานะ “วันส้มตำสากล” (International Somtum Day) วันที่คนไทยร่วมเฉลิมฉลองอาหารจานสำคัญของประเทศ และภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นที่รู้จักไปทั่วโลกในชื่อ “ส้มตำ” อาหารที่มีรสเปรี้ยว เค็ม หวาน และเผ็ดผสานกันอย่างลงตัว จนกลายเป็นหนึ่งในอาหารไทยที่ชาวต่างชาติรู้จักมากที่สุดชนิดหนึ่ง
ส้มตำ ถือเป็นอาหารที่มีพัฒนาการยาวนานและเชื่อมโยงกับการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมอาหารระหว่างภูมิภาคต่าง ๆ ของโลกอย่างน่าสนใจ เพราะวัตถุดิบสำคัญอย่างมะละกอไม่ได้มีถิ่นกำเนิดในเอเชีย หากมีต้นกำเนิดอยู่ในทวีปอเมริกากลาง ก่อนที่ชาวสเปนและโปรตุเกสจะนำเข้ามาปลูกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงสมัยอยุธยาตอนต้น เช่นเดียวกับพริกซึ่งมีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกาและแพร่กระจายเข้ามาในภูมิภาคนี้ผ่านเครือข่ายการค้าระหว่างประเทศ
ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช บันทึกของชาวฝรั่งเศสซึ่งเดินทางเข้ามาในกรุงศรีอยุธยาระบุว่ามะละกอได้กลายเป็นพืชที่ปลูกแพร่หลายในสยามแล้ว ขณะเดียวกันยังปรากฏการใช้วัตถุดิบหลายชนิดที่ปัจจุบันเป็นส่วนประกอบสำคัญของส้มตำ ไม่ว่าจะเป็นกระเทียม มะนาว น้ำตาล ปลาแห้ง ปลาร้า และถั่วชนิดต่าง ๆ แสดงให้เห็นว่าพื้นฐานของอาหารประเภทตำรสเปรี้ยวเผ็ดได้เกิดขึ้นในภูมิภาคนี้มานานหลายศตวรรษ
คำว่า “ส้มตำ” เองมีรากศัพท์ที่น่าสนใจ คำว่า “ส้ม” ในภาษาอีสานและภาษาลาวหมายถึงรสเปรี้ยว ส่วนคำว่า “ตำ” หมายถึงการใช้สากกระแทกหรือตำวัตถุดิบภายในครก เมื่อนำมารวมกันจึงมีความหมายตรงตัวว่าอาหารรสเปรี้ยวที่ปรุงด้วยการตำ ขณะที่ในภาษาลาวและภาษาอีสานนิยมเรียกว่า “ตำหมากหุ่ง” หรือ “ตำบักหุ่ง” โดยคำว่า “หมากหุ่ง” หมายถึงมะละกอ
แม้จะยังไม่พบหลักฐานที่ยืนยันได้ชัดเจนว่าส้มตำถือกำเนิดขึ้นครั้งแรกเมื่อใด แต่เมื่อศึกษาจากเอกสารตำราอาหารเก่า พบว่าหนังสือ “แม่ครัวหัวป่าก์” ซึ่งตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ ยังไม่ปรากฏสูตรอาหารที่ใช้ชื่อว่าส้มตำ หากมีอาหารที่เรียกว่า “ปูตำ” ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกัน ต่อมาในตำรับสายเยาวภาได้ปรากฏอาหารชื่อ “ข้าวมันส้มตำ” ซึ่งใช้มะละกอเป็นส่วนประกอบหลักร่วมกับกุ้งแห้งและถั่วลิสง สะท้อนให้เห็นว่าส้มตำได้เข้าสู่สังคมไทยภาคกลางแล้วในช่วงปลายรัชกาลที่ ๕
การแพร่หลายของส้มตำในกรุงเทพมหานครเกิดขึ้นอย่างเด่นชัดภายหลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ เมื่อประชาชนจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือจำนวนมากอพยพเข้ามาทำงานในเมืองหลวง ร้านไก่ย่างส้มตำบริเวณสนามมวยราชดำเนินจึงกลายเป็นศูนย์กลางสำคัญของอาหารอีสานในยุคแรก ๆ และเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ส้มตำได้รับความนิยมในสังคมเมืองอย่างกว้างขวาง
จากอาหารพื้นบ้านในชุมชนลุ่มน้ำโขง ส้มตำได้พัฒนาแตกแขนงออกเป็นสูตรต่าง ๆ จำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นตำไทย ตำปู ตำปลาร้า ตำซั่ว ตำมั่ว ตำถาด ตำผลไม้ ตำทะเล หรือตำข้าวโพด แต่ละสูตรสะท้อนภูมิปัญญาการปรุงอาหารและการปรับตัวตามวัตถุดิบในแต่ละท้องถิ่น ขณะเดียวกันยังแสดงให้เห็นถึงความเคลื่อนไหวของวัฒนธรรมอาหารที่ไม่เคยหยุดนิ่ง
ในวัฒนธรรมร่วมสมัย ส้มตำได้ก้าวพ้นจากการเป็นอาหารประจำภูมิภาคไปสู่การเป็นสัญลักษณ์ของอาหารไทยในสายตาชาวโลก เพลง “ส้มตำ” ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์โดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทำให้ส้มตำเป็นที่รู้จักในวงกว้างยิ่งขึ้น ขณะที่ร้านอาหารไทยในต่างประเทศจำนวนมากต่างมีส้มตำเป็นหนึ่งในเมนูหลักที่ชาวต่างชาตินิยมสั่งรับประทาน
ต่อมา เมื่อวันที่ ๑๔ ธันวาคม ๒๕๕๕
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม
ได้ประกาศขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญา จำนวน ๗๐ รายการ ใน ๗ สาขา ซึ่ง “ส้มตำ” ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม โดยอยู่ในสาขาความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล ประเภทอาหารและโภชนาการ อันเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของชาติ
ด้วยประวัติศาสตร์อันยาวนาน การผสมผสานวัตถุดิบจากหลายทวีป และความสามารถในการปรับเปลี่ยนรูปแบบให้เข้ากับผู้คนหลากหลายวัฒนธรรม ส้มตำจึงกลายเป็นอาหารที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ จนเกิดการกำหนดให้วันที่ ๒ มิถุนายนของทุกปีเป็นวันส้มตำสากล เพื่อร่วมเฉลิมฉลองอาหารจานสำคัญที่ถือกำเนิดจากภูมิปัญญาของผู้คนในภูมิภาคลุ่มน้ำโขง และเติบโตสู่การเป็นอาหารยอดนิยมของโลกในปัจจุบัน
เรื่อง: ปัญญาเทวี
อ้างอิง:
• กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ (ผู้แปล). จดหมายเหตุลาลูแบร์ เล่ม ๑. พระนคร: โรงพิมพ์สามมิตร, ๒๕๐๕.
• เจษฎา จงสูง, ส้มตำ : ความเป็นมาที่ถูกใจคนไทย. เข้าถึงได้จาก https://tanakorn2546.wordpress.com/2018/07/06/%E0%B8%AA%E0%B9%89%E0%B8%A1%E0%B8%95%E0%B8%B3-%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%96%E0%B8%B9%E0%B8%81/ เข้าถึงเมื่อ ๑ มิถุนายน ๒๕๖๙.
• ตำหรับสายเยาวภา: บอกวิธีปรุงอาหารคาวหวาน มีภาพประกอบ. พระนคร : โรงพิมพ์กรุงเทพบรรณาคาร, ๒๔๗๘. (บรรดาพระประยูรญาติและข้าหลวง พิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท ณ พระเมรุวัดเบญจมบพิตร พ.ศ. ๒๔๗๘)
#วันส้มตำสากล #ส้มตำ #ตำหมากหุ่ง #อาหารอีสาน #ประวัติศาสตร์อาหารไทย #วัฒนธรรมอาหารลุ่มน้ำโขง #มะละกอ #อาหารไทยสู่สากล #๒มิถุนายน #เจริญกรุง
