24/04/2026
รู้ทันโรค | 🩺 เข้าใจ “ริดสีดวงทวาร” เพื่อดูแลสุขภาพให้ถูกต้อง
📌 ริดสีดวงคืออะไร?
ริดสีดวงทวาร (Hemorrhoids) คือ ภาวะที่หลอดเลือดดำบริเวณทวารหนักโป่งพองและอักเสบ ทำให้เกิดอาการ ปวด บวม คัน และมีเลือดออกขณะขับถ่าย
📊 พบได้บ่อยมาก — มากกว่า 50% ของผู้ใหญ่ เคยมีอาการอย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต
🌿 สาเหตุสำคัญ
เกิดจาก “แรงดันในหลอดเลือดทวารหนักเพิ่มขึ้น” เช่น
🚽 เบ่งถ่ายเป็นประจำ
💧 ท้องผูกเรื้อรัง
🪑 นั่งนาน / นั่งถ่ายนาน
🥦 กินกากใยน้อย
🤰 ตั้งครรภ์
🏋️ ยกของหนัก
🧓 อายุเพิ่มขึ้น
🧬 พันธุกรรม
🍺 แอลกอฮอล์ / อาหารรสจัด
🌿 อาการที่พบบ่อย
- ถ่ายมีเลือดสด
- เจ็บ แสบ คัน รอบทวาร
- มีก้อนนูน
- ถ่ายไม่สุด
- ใช้เวลาเบ่งนาน
🔍 แบ่งเป็น 2 ชนิด
🔸 ริดสีดวง “ภายใน”
- ไม่ค่อยเจ็บ
- เลือดออกเวลาถ่าย
- มีก้อนยื่นแล้วหดกลับได้ (ระยะแรก)
🔸 ริดสีดวง “ภายนอก”
- ปวดชัดเจน
- มีก้อนบวมแข็ง
- กดเจ็บ
- อาจมีลิ่มเลือด → ปวดมากเฉียบพลัน
⚠️ อาการอันตราย ต้องพบแพทย์
- เลือดออกมาก / บ่อย
- ปวดรุนแรง
- น้ำหนักลดผิดปกติ
- ถ่ายดำ หรือเลือดคล้ำ
- มีไข้ร่วมด้วย
❗ อาจไม่ใช่แค่ริดสีดวง แต่เป็นโรคอื่น เช่น
แผลทวาร ลำไส้อักเสบ หรือมะเร็งลำไส้
📊 ระยะของริดสีดวง (1–4)
🔹 ระยะที่ 1
มีเลือดออก แต่ ไม่มีก้อน
🔹 ระยะที่ 2
มีก้อนโผล่ตอนถ่าย → หดกลับเองได้
🔹 ระยะที่ 3
ก้อนโผล่ → ต้องใช้นิ้วดันกลับ
🔹 ระยะที่ 4
ก้อนออกตลอด → ดันกลับไม่ได้
👉 ปวดมาก และเสี่ยงอักเสบ
🌿 “เพชรสังฆาต” สมุนไพรกับริดสีดวงทวาร: มีงานวิจัยรองรับจริงหรือ?
นอกจากการรักษาด้วยยาแผนปัจจุบันแล้ว
การแพทย์แผนไทยมีการใช้สมุนไพรช่วยบรรเทาอาการริดสีดวงมาอย่างยาวนาน
โดย เพชรสังฆาต (Cissus quadrangularis L.) เป็นหนึ่งในสมุนไพรสำคัญที่มี “หลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ”
🔬 ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาที่เกี่ยวข้อง
🩸 1. เสริมความแข็งแรงหลอดเลือดดำ
- ช่วยเพิ่มความตึงตัวของหลอดเลือด
- ออกฤทธิ์คล้าย bioflavonoids เช่น diosmin และ hesperidin
👉 ซึ่งเป็นสารสำคัญในยาแผนปัจจุบันรักษาริดสีดวง
🔥 2. ต้านการอักเสบ
- ลดอาการบวมจากการอักเสบ (ทดลองในสัตว์)
- พบสารสำคัญ เช่น Lupeol
👉 ช่วยลดการบวมได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
💊 3. บรรเทาอาการปวด
- ลดพฤติกรรมแสดงความเจ็บปวดในสัตว์ทดลอง
- ออกฤทธิ์ทั้งระบบประสาทส่วนกลาง และส่วนปลาย
📊 หลักฐานจาก “งานวิจัยในคน”
🩸 ลดอาการเลือดออก
- ศึกษาผู้ป่วย 350 ราย (Panpimanmas, 2010)
👉 เพชรสังฆาตให้ผล “ไม่แตกต่าง” จากยา Daflon®
- อาการเลือดออกดีขึ้นตั้งแต่ วันที่ 2
- ดีขึ้นชัดเจนภายใน 7 วัน
📌 งานวิจัยอื่น:
- Lekutai (2011)
👉 ลดเลือดออกได้มากกว่า Cyclo 3 Fort® (แต่ไม่ต่างทางสถิติ)
- Kanket (2012)
👉 ประสิทธิภาพ “ใกล้เคียง” Daflon®
😖 ลดอาการปวด
- วิเคราะห์อภิมาน (Phimarn, 2014)
👉 ลดอาการปวดได้ประมาณ 33%
📌 ใกล้เคียงยาแผนปัจจุบัน (ไม่ต่างอย่างมีนัยสำคัญ)
🔻 ลดหัวริดสีดวง (ก้อนที่ยื่นออกมา)
- ลดได้ “ใกล้เคียง” ยาแผนปัจจุบัน
📌 แต่ยาแผนปัจจุบันอาจดีกว่าเล็กน้อย (~8%)
👉 อย่างไรก็ตาม ไม่แตกต่างทางสถิติ
✅ สรุปภาพรวม
✔ เพชรสังฆาตมีฤทธิ์
- เสริมหลอดเลือด
- ต้านอักเสบ
- ลดปวด
✔ มีงานวิจัยในคนสนับสนุน
👉 ประสิทธิภาพ “ใกล้เคียงยาแผนปัจจุบัน” ในหลายด้าน
✔ เหมาะใช้ใน
👉 ริดสีดวงระยะเริ่มต้น–ปานกลาง (ระยะ 1–2)
⚠️ ข้อควรระวัง
- ไม่ควรใช้แทนการรักษาหลักในรายรุนแรง (ระยะ 3–4)
- ควรใช้ภายใต้คำแนะนำแพทย์/เภสัชกร
- ระวังในผู้ที่มีโรคประจำตัว หรือใช้ยาหลายชนิด
🥦 อาหารกับริดสีดวงทวาร
กินให้ถูก ช่วยลดอาการได้จริง
🌿 อาหารที่ “ควรกิน”
เน้นอาหาร กากใยสูง (ไฟเบอร์)
ช่วยให้อุจจาระนิ่ม ขับถ่ายง่าย ลดการเบ่ง
🥬 ผักใบเขียว
🍎 ผลไม้ (เช่น มะละกอ กล้วย ส้ม)
🍚 ข้าวกล้อง / ธัญพืชไม่ขัดสี
🌰 ถั่ว และเมล็ดพืช
💧 ดื่มน้ำให้เพียงพอ อย่างน้อย 6–8 แก้ว/วัน
👉 ช่วยให้ไฟเบอร์ทำงานได้ดีขึ้น
⚠️ อาหารที่ “ควรเลี่ยง”
เพราะอาจกระตุ้นอาการ หรือทำให้ท้องผูก
🌶️ อาหารเผ็ดจัด
🍟 ของทอด / อาหารมัน
🥓 อาหารแปรรูป
🍺 เครื่องดื่มแอลกอฮอล์
☕ ชา กาแฟ (ในปริมาณมาก)
👉 อาจทำให้
- ระคายเคืองทวารหนัก
- อุจจาระแข็ง
- ถ่ายลำบากมากขึ้น
💡 ข้อแนะนำสำคัญ
แม้สมุนไพรจะช่วยได้
แต่ “การปรับพฤติกรรม” ยังสำคัญที่สุด เช่น
🥦 กินไฟเบอร์
💧 ดื่มน้ำมาก
🚽 ไม่เบ่งถ่าย
🪑 ไม่นั่งนาน
🔖ข้อมูลโดย พท.ป.อธิชา พุทธากูล
🔖ข้อมูลอ้างอิง
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.
- ฐานข้อมูลสมุนไพรเพชรสังฆาต และตำรับยาริดสีดวงทวาร.
- โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร. ข้อมูลสมุนไพรเพชรสังฆาตและการใช้ในโรคริดสีดวงทวาร.
- คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. งานวิจัยฤทธิ์ต้านการอักเสบของ Cissus quadrangularis.
- Mayo Clinic. Hemorrhoids: Causes and treatments.
- National Center for Complementary and Integrative Health.
- ธนกานต์ กิจนิธิประภา, วรานนท์ อินทรวัฒนา. ยาน่ารู้ เพชรสังฆาต. J Prapokklao Hosp Clin Med Educat Center 2020;37(1):76-8.
- Mokshi J, Nivedhitha MS, Deepak S, Kumar RS. A Novel Natural Product for Bone Regeneration in Dentistry - A Review. J Evolution Med Dent Sci 2020;9(38):2833-38.
- Panpimanmas S, Sithipongsri S, Sukdanon C, Manmee C. Experimental comparative study of the efficacy and side effects of Cissus quadrangularis L. (Vitaceae) to Daflon (Servier) and placebo in the treatment of acute hemorrhoids. J Med Assoc Thai 2010; 93: 1360-7.
- Lekutai S, Pirshahid PA. The effect of treatment of hemorrhoids patients from Cissus quadrangularis Linn extracts. Journal of Health Science 2011;20:848-56.
- Kanket S, Chaiyorach N, Lamsombuth S. Formulation and efficacy of Cissus quadrangularis Extracts capsules for treatment of stage 1 and 2 acute internal hemorrhoids patients. PharmD thesis Mahasarakham university, Thailand. 2012.
- Phimarn W, Caichompoo W, Sungthong B, Saramunee K. A systematic review and meta-analysis on effectiveness of cissus quadrangularis (Linn.) in hemorrhoid treatment. IJPS 2014;10: 403-18.
- Mahar HD, Agrawal AM, Mahar D. Cultivation and Biomedical Application of Cissus quadrangularis L. in Bone Fracture. AMSE JOURNALS-2016-Series: Modelling C;77(1):1-14.
- บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร พ.ศ.2566 ตามประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ เรื่อง บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร.
#รู้ทันโรค #ริดสีดวง #เพชรสังฆาต #สมุนไพรอภัยภูเบศร #อภัยภูเบศร