Таджикский государственный медицинский Университет имени Абуали ибни Сино

14/07/2026

THE EVOLUTION OF SCIENTIFIC THOUGHT IN THE LEGACY OF АБУАЛӢ ИБНИ СИНО AND IT’S INFLUENCE ON THE DEVELOPMENT OF WORLD SCIENCES

Abuali Ibn Sina, widely known in the West as Avicenna, was a great Tajik philosopher, physician, thinker, and encyclopedic scholar who is regarded as one of the most outstanding intellectuals in the history of human civilization. His remarkable scientific heritage played a significant role in the development of medicine, philosophy, logic, natural sciences, ethics, mathematics, and many other fields of knowledge. Ibn Sina’s scientific legacy possesses immense historical importance not only for the Eastern world but also for Western civilization. During the middle Ages, when the world was experiencing a complex stage of scientific development, Ibn Sina, through his intellect, wisdom, and scientific worldview, succeeded in creating new approaches to knowledge and cognition. His works served for centuries as fundamental sources of learning in the universities of both the East and Europe. His famous masterpiece, The Canon of Medicine, is considered one of the most influential medical works in the history of humanity. The study of Ibn Sina’s scientific heritage remains highly relevant in the modern era. In a time of rapid scientific and technological progress, examining the experience of classical scholars contributes greatly to the development of scientific thinking and human worldview. Ibn Sina’s works represent a valuable scientific source encompassing numerous medical, philosophical, and ethical issues.

Today, the global academic community demonstrates particular interest in the history of science and the role of outstanding scholars. In this context, the study of Ibn Sina’s legacy is essential for understanding the development of world sciences and determining the place of Tajik civilization within global culture.
Abuali Husayn ibn Abdullah ibn Sina was born in 980 in the village of Afshana near Bukhara. From early childhood, he showed extraordinary interest in science and learning. At a young age, he mastered logic, philosophy, mathematics, medicine, literature, and music.

At the age of eighteen, Ibn Sina became renowned as an exceptional physician. Owing to his knowledge and professional skills, he successfully treated the Emir of Bukhara and gained access to the greatest libraries of his time. This experience profoundly influenced the formation of his scientific worldview.
Throughout his lifetime, Ibn Sina authored more than 450 works, many of which were devoted to medicine, philosophy, and natural sciences. Among his most famous works are The Canon of Medicine, The Book of Healing, Danishnama, and Pointers and Reminders. Main Aspects of Ibn Sina’s Scientific Thought.

Philosophical Views. Ibn Sina’s philosophy occupies a special place in the history of human thought. He analyzed the problems of existence, cognition, humanity, and the universe from scientific and logical perspectives. According to him, science is the primary means of discovering truth. Ibn Sina placed great trust in the power of reason and knowledge. He emphasized that through science and research, humanity can comprehend the essence of the universe. These ideas exerted a profound influence on the development of rationalist philosophy. The great thinker also examined the relationship between body and soul. In his view, the soul possesses an independent essence closely connected with intellect and cognition. These ideas significantly contributed to the development of psychology and philosophical anthropology.

Medical Views. Medicine was one of the principal directions of Ibn Sina’s scientific activity. He made an extraordinary contribution to both theoretical and practical medicine. His Canon of Medicine is a comprehensive medical encyclopedia covering anatomy, physiology, diseases, methods of diagnosis, and treatment.
Ibn Sina paid particular attention to disease prevention. He regarded a healthy lifestyle, proper nutrition, and hygiene as essential factors for maintaining health. The scholar also proposed important ideas concerning the influence of the environment on human health. He argued that air, water, food, and psychological conditions significantly affect human well-being.

Natural Scientific Views. Ibn Sina also made remarkable contributions to natural sciences. He investigated the concepts of motion, matter, time, and space while attempting to explain the laws of nature.

Logical Views. Logic occupied an important place in Ibn Sina’s teachings. He regarded logic as the principal instrument of correct thinking and scientific inquiry. His works analyze syllogism, reasoning, and methods of deduction. Ibn Sina’s logical theories greatly influenced the formation of scientific methodology. He attempted to unite logic and empirical experience into a coherent system of scientific cognition. During the Middle Ages, Ibn Sina’s medical works were used as primary textbooks in European universities. The Canon of Medicine was translated into Latin and several other languages and served for centuries as a standard medical reference.

Many diagnostic and treatment methods proposed by Ibn Sina were later improved by modern medicine. He attached great importance to observation, experimentation, and scientific research. Ibn Sina’s philosophical ideas profoundly influenced both Eastern and Western philosophy. European philosophers such as Thomas Aquinas and Albertus Magnus extensively utilized his works. His teachings concerning cognition, existence, and intellect played a crucial role in the development of Scholastic philosophy. Ibn Sina’s natural scientific ideas also influenced the development of physics, astronomy, and chemistry. He devoted considerable attention to investigating the laws of nature. He viewed science as a comprehensive system of knowledge based on experience and logic. This approach later became highly significant in the development of experimental sciences.

Ibn Sina’s Place in World Culture. Today, Ibn Sina’s name is honored throughout the world. His works are studied in numerous universities and scientific institutions.
Universities, streets, medical centers, and research institutions have been named after him, demonstrating the universal significance of his scientific legacy.

In Tajikistan, particular attention is devoted to studying and promoting Ibn Sina’s heritage. His works are regarded as an important part of national history and culture.

Scientific and Ethical Values of Ibn Sina’s Legacy. One of the most important features of Ibn Sina’s teachings is the close relationship between science and morality. He believed that science should serve humanity and society. The scholar considered physicians to be responsible and humane individuals. According to him, a doctor should possess not only professional knowledge but also high moral qualities. These ideas remain relevant today and continue to play an important role in the development of medical ethics.
Analysis of Ibn Sina’s Heritage in the Modern Era. Today, Ibn Sina’s works are studied from scientific, philosophical, and historical perspectives. Researchers seek to explore more deeply his contribution to the development of various sciences.

His writings possess not only historical value but also practical scientific importance. Many of his ideas concerning healthcare, healthy living, and medical ethics remain highly relevant today. Modern research demonstrates that Ibn Sina was one of the founders of scientific methodology. He developed science on the basis of observation, experimentation, and analytical reasoning. Ibn Sina’s scientific legacy is one of the greatest achievements of world civilization. Through his scientific worldview, he made an enormous contribution to medicine, philosophy, logic, and natural sciences. The evolution of Ibn Sina’s scientific thought demonstrates that he regarded science as the primary means of cognition and social progress. His works profoundly influenced the development of world sciences and continue to retain their significance today.

The study of Ibn Sina’s legacy is of great importance for the formation of scientific worldview, moral education, and the advancement of modern science. Therefore, comprehensive research into his works remains one of the most important tasks of the humanities and natural sciences.

✍️Department of Foreign Languages

14/07/2026

🇹🇯 ЗАНОНИ ТОҶИК -НЕРУИ СОЗАНДАИ ДАВРОНИ ИСТИҚЛОЛ🇹🇯
(БА ИСТИҚБОЛИ 35-СОЛАГИИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ)

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон дар арафаи таҷлили ҷашни муқаддаси 35-солагии Истиқлоли давлатии худ қарор дорад. Дар ин марҳилаи пурифтихори таърихӣ метавон бо итминон гуфт, ки Истиқлоли давлатӣ барои занони тоҷик танҳо ба маънои соҳибихтиёрии кишвар нест, балки оғози давраи нави эҳёи ҳуқуқу имкониятҳо, рушди неруи зеҳнӣ, иштироки фаъолона дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии мамлакат мебошад. Дар тӯли сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ занони Тоҷикистон аз неруи иҷтимоии дорои имкониятҳои маҳдуд ба яке аз қувваҳои асосии пешбарандаи рушди давлат ва ҷомеа табдил ёфтаанд. Ин дастоварди бузург, пеш аз ҳама, самараи сиёсати хирадмандона ва дурбинонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад, ки масъалаи баланд бардоштани мақоми зан дар ҷомеаро аз рӯзҳои аввали Истиқлол яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ қарор доданд.

Маҳз бо ташаббус ва дастгирии пайвастаи Пешвои миллат дар Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва иҷтимоии иштироки фаъолонаи занон дар идоракунии давлат ва ҷомеа фароҳам гардиданд. Пешвои миллат борҳо таъкид намудаанд, ки рушди давлат бе иштироки фаъолонаи занон ғайриимкон аст ва занон бояд дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ҳамчун шарики боэътимоди давлат фаъолияти босамар дошта бошанд. Ин андеша имрӯз танҳо шиор нест, балки ба сиёсати амалии давлат табдил ёфтааст. Қабули барномаҳои давлатии баланд бардоштани мақоми зан дар ҷомеа, Стратегияи миллӣ оид ба фаъолгардонии нақши занон, таъсиси механизмҳои дастгирии соҳибкории занон, ҷудо намудани квотаҳои президентӣ барои духтарони ноҳияҳои дурдаст, фароҳам овардани имкониятҳои таҳсил ва фаъолияти илмӣ аз ҷумлаи тадбирҳое мебошанд, ки ба ташаккули насли нави занони соҳибкасбу ватандӯст мусоидат намуданд.

Таҷрибаи солҳои соҳибистиқлолӣ собит намуд, ки ҳар ҷо барои зан имконият муҳайё гардад, он ҷо рушди устувор таъмин мешавад. Имрӯз ҳазорҳо нафар занону духтарони тоҷик дар мақомоти давлатӣ, парлумон, мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, низоми маориф, тандурустӣ, фарҳанг, илм, соҳибкорӣ ва дигар соҳаҳои муҳим фаъолият доранд. Онҳо бо дониш, масъулиятшиносӣ ва садоқати худ дар пешрафти кишвар саҳми арзанда мегузоранд. Ин дастовардҳо тасодуфӣ нестанд. Онҳо натиҷаи сиёсати давлатии мақсаднок мебошанд, ки дар меҳвари он инсон, махсусан зан ҳамчун неруи бузурги созанда қарор дорад.

Пешвои миллат дар тамоми суханрониҳои худ нақши зан-модарро ҳамчун асоси пойдории ҷомеа ва тарбиятгари насли оянда махсус таъкид менамоянд. Аз нигоҳи сиёсати давлатӣ, таҳкими мақоми зан танҳо масъалаи баробарҳуқуқӣ нест, балки масъалаи таъмини амнияти миллӣ, рушди устувори ҷомеа ва таҳкими давлатдории миллӣ мебошад. Вақте зан соҳиби дониш, касб ва ҷаҳонбинии баланд мегардад, ҷомеа низ ба сатҳи нави рушд қадам мегузорад. Аз ҳамин лиҳоз, дастгирии занон дар сиёсати Пешвои миллат ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат арзёбӣ мегардад.

Боиси ифтихор аст, ки имрӯз муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар, аз ҷумла Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино низ ба яке аз марказҳои муҳими тарбия ва ташаккули занони соҳибмаърифат табдил ёфтааст. Ҳазорон нафар духтарон дар ин боргоҳи илму маърифат таҳсил намуда, ҳамчун табиб, муҳаққиқ, омӯзгор ва роҳбарони ҷавон барои рушди соҳаи тандурустии мамлакат омода мегарданд. Маҳз дар заминаи сиёсати маорифпарваронаи Пешвои миллат имрӯз шумораи духтароне, ки ба таҳсилоти олӣ ҷалб мешаванд, сол аз сол меафзояд. Ин раванд нишон медиҳад, ки ҷомеаи Тоҷикистон ба марҳилаи нави рушди сармояи инсонӣ ворид гардидааст.

Дар Донишгоҳ фаъолияти Шурои занон ва духтарон низ дар татбиқи сиёсати давлатии вобаста ба масъалаҳои гендерӣ, тарбияи ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, маърифати сиёсӣ, ахлоқи ҳамида ва тарғиби тарзи ҳаёти солим нақши муассир дорад. Мо фаъолияти худро маҳз дар асоси дастуру ҳидоятҳои Пешвои миллат ба роҳ монда, тамоми кӯшишро ба харҷ медиҳем, ки ҳар як донишҷӯдухтар соҳиби ҷаҳонбинии муосир, ҳисси баланди ватандӯстӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ гардад.

Имрӯз занони донишгоҳ на танҳо дар фаъолияти таълимӣ, балки дар корҳои илмӣ, ихтироъкорӣ, корҳои ҷамъиятӣ, варзиш ва фаъолияти байналмилалӣ низ мавқеи устувор доранд. Ин ҳама аз он шаҳодат медиҳад, ки сиёсати давлатии дастгирии занон дар амал натиҷаҳои назаррас медиҳад.

Имрӯз масъалаи таҳкими мавқеи зан дар ҷомеа бо ҳифзи арзишҳои миллӣ ва фарҳанги волои тоҷикӣ тавъам мебошад. Пешвои миллат ҳамеша таъкид менамоянд, ки зани тоҷик бояд ҳамзамон соҳиби маърифати баланд, илму дониш, фарҳанги либоспӯшӣ, ахлоқи ҳамида ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ бошад. Ин сиёсати мутавозин имкон медиҳад, ки занони тоҷик дар баробари мутобиқ шудан ба талаботи ҷаҳони муосир ҳувияти миллӣ ва рисолати аслии худро низ ҳифз намоянд. Дар шароити пуртазоди ҷаҳони имрӯза маҳз чунин сиёсат кафолати устувории ҷомеа ва таҳкими пояҳои давлатдорӣ мебошад.
Имрӯз таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки рушди иқтисоди миллӣ низ бе иштироки фаъоли занон ғайриимкон аст. Афзоиши шумораи соҳибкорзанон, олимон, табибон, омӯзгорон ва роҳбарзанон нишон медиҳад, ки ҷомеаи Тоҷикистон аз иқтидори бузурги занон самаранок истифода мебарад. Давлат барои рушди соҳибкории занон, дастгирии ташаббусҳои иҷтимоӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии онҳо пайваста тадбирҳои нав меандешад. Ин ҳама далели он аст, ки сиёсати иҷтимоии Пешвои миллат танҳо ба ҳалли масъалаҳои имрӯза маҳдуд нашуда, ба рушди дарозмуддати кишвар нигаронида шудааст.

Таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатӣ барои ҳар як зани тоҷик на танҳо ҷашни миллӣ, балки фурсати арзёбии роҳи тайшуда ва муайян намудани вазифаҳои нав мебошад. Имрӯз занони кишвар хуб дарк менамоянд, ки ҳифзи Истиқлол, сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди ватандӯст аст. Зани тоҷик ҳамчун модар, омӯзгор, табиб, муҳаққиқ, роҳбар ва тарбиятгари насли оянда бояд дар таҳкими пояҳои давлатдорӣ саҳми боз ҳам бештар гузорад. Ин рисолат имрӯз аҳаммияти махсус касб намудааст, зеро дар шароити ҷаҳонишавӣ маҳз тарбияи насли худшиносу ватандӯст кафолати бақои давлат ва миллат мебошад.

Мо, занону духтарони Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино, сиёсати инсонпарварона ва маорифпарваронаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро пурра ҷонибдорӣ намуда, онро раҳнамои фаъолияти худ медонем. Бо дарки масъулияти баланди шаҳрвандӣ минбаъд низ тамоми дониш, таҷриба ва неруи худро барои рушди илми тиб, таҳкими саломатии ҷомеа, тарбияи мутахассисони баландихтисос, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва таҳкими Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон равона хоҳем сохт. Зеро таҷрибаи сию панҷ соли Истиқлол ба таври возеҳ собит намудааст, ки занони тоҷик воқеан неруи созандаи даврони Истиқлол буда, таҳти роҳбарии хирадмандонаи Пешвои миллат метавонанд дар бунёди Тоҷикистони боз ҳам пешрафта, обод ва соҳибэътибор саҳми боз ҳам арзандатар гузоранд.

✍️Амонзода С. Б.-номзади илмҳои сиёсӣ,
раиси Шурои занону духтарони Донишгоҳ

14/07/2026

САҲИФАИ ОЛИМОНИ ТИББИ ТОҶИК: СУЛТОНОВ ШЕРАЛӢ РАҲМОНОВИЧ

Дар таърихи илми тиб ва ҷарроҳии кӯдаконаи Тоҷикистон номи олимону табибоне сабт гардидааст, ки бо фаъолияти пурсамар, ҷустуҷӯҳои илмӣ ва хизматҳои содиқонаашон барои рушди соҳаи тандурустии кишвар саҳми арзанда гузоштаанд. Яке аз чунин шахсиятҳои барҷаста доктори илмҳои тиб, профессор, ҷарроҳи маъруфи кӯдакон Султонов Шералӣ Раҳмонович мебошад. Ӯ аз зумраи олимоне буд, ки зиндагии худро пурра ба ҳифзи саломатии кӯдакон, тарбияи мутахассисони баландихтисос ва рушди ҷарроҳии кӯдакона бахшидааст. Агар умр вафо мекард, моҳи апрели соли 2026 ба синни мубораки 57 мерасид. Мутаассифона, марги нобаҳангоми ӯ дар соли 2020 ҷомеаи илмӣ, ҳамкорон, шогирдон ва тамоми соҳаи тандурустии Тоҷикистонро ба андӯҳи гарон нишонд.

Даргузашти бармаҳали ӯ талафоти бузурге барои ҷарроҳии кӯдаконаи кишвар гардид ва саҳифаи пурифтихори тибби тоҷик аз яке аз чеҳраҳои дурахшони худ маҳрум шуд.
Султонов Шералӣ Раҳмонович соли 1969 ба дунё омада, аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илм ва касби пуршарафи табибӣ таваҷҷуҳи хос зоҳир намуд. Пас аз хатми муассисаи таҳсилоти миёна ба Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дохил гардида, соли 1996 онро бо муваффақият хатм намуд. Солҳои донишҷӯӣ бо маҳорати баланд, қобилияти илмӣ ва шавқу рағбати зиёд ба омӯзиши фанҳои ҷарроҳӣ миёни устодону ҳамсабақон шинохта шуда буд. Маҳз дар ҳамин давра муҳаббати ӯ ба ҷарроҳии кӯдакона шакл гирифта, роҳи минбаъдаи фаъолияти касбии худро бо ҳамин самти бисёр масъулиятнок пайваст намуд.

Фаъолияти меҳнатии ӯ аз соли 1997 ҳамчун ҷарроҳи кӯдаконаи шуъбаи уфунат оғоз гардид. Дар ин вазифа то соли 2000 фаъолият намуда, худро ҳамчун мутахассиси соҳибтаҷриба, ташаббускор ва дорои маҳорати баланди амалӣ муаррифӣ кард. Ҳамкорон аз рӯзҳои нахуст дар ӯ масъулиятшиносӣ, фарҳанги баланди касбӣ ва муносибати самимӣ бо беморонро мушоҳида мекарданд. Барои ҳар як кӯдак ӯ на танҳо табиб, балки шахси дилсӯз ва ғамхор буд. Муносибати инсонпарваронааш бо беморон ва волидони онҳо боиси эҳтироми ҳамагон гардида буд.

Аз соли 2000 то соли 2007 мудири шуъбаи ҷарроҳии таъҷилии кӯдакон таъин гардид. Дар ин давра ӯ ҷиҳати такмил додани хизматрасонии ҷарроҳии таъҷилӣ, ҷорӣ намудани усулҳои нави ташхису муолиҷа ва баланд бардоштани сатҳи касбии табибони ҷавон корҳои назаррасро анҷом дод. Зери роҳбарии ӯ дар шуъба технологияҳои нави ҷарроҳӣ татбиқ гардида, сифати расонидани ёрии тиббӣ ба кӯдакон ба маротиб беҳтар гардид.

Солҳои 2007-2010 ӯ вазифаи мудири шуъбаи ҷарроҳии узвҳои қафаси сина ва шиками кӯдакони Маркази миллии тиббии Тоҷикистонро ба уҳда дошт. Дар ин марказ амалиёти мураккаби ҷарроҳӣ бо истифода аз дастовардҳои муосири илми тиб гузаронида мешуданд ва профессор Султонов Ш. Р. яке аз ташаббускорони асосии ворид намудани усулҳои пешрафтаи табобат ба ҳисоб мерафт. Ӯ ҳамеша кӯшиш мекард, ки таҷрибаи ҷаҳонии ҷарроҳии кӯдакон дар фаъолияти ҳаррӯзаи табибони тоҷик татбиқ гардад. Бо ибтикори ӯ усулҳои муосири табобати бемориҳои вазнини кӯдакон васеъ истифода шуда, нишондиҳандаҳои натиҷаҳои ҷарроҳӣ беҳтар гардиданд.
Аз соли 2010 то охири умри худ мудири кафедраи ҷарроҳии кӯдаконаи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино буд. Ин давра яке аз марҳилаҳои муҳимтарини фаъолияти илмӣ ва омӯзгории ӯ маҳсуб мешавад.

Ӯ дар кафедра муҳити созандаи илмиро ташкил намуда, ба омодасозии табибони ҷавон, ординаторон, магистрантон ва муҳаққиқон таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекард. Лексияҳои профессор Султонов Ш. Р. бо муҳтавои илмӣ, таҷрибаи ғании амалӣ ва услуби ҷолиби баён фарқ мекарданд. Ӯ донишҷӯёнро танҳо ба азбар кардани дониш маҳдуд намесохт, балки онҳоро ба андешаи илмӣ, таҳлил, мустақилият ва масъулияти касбӣ тарбия менамуд.

Самти асосии фаъолияти илмии ӯ ба масъалаҳои мубрами ҷарроҳии кӯдакона, бахусус бемориҳои устухон ва илтиҳобии кӯдакон бахшида шуда буд. Рисолаи номзадии илмии худро дар мавзӯи «Усулҳои табобати кистаҳои устухон дар кӯдакон» ҳимоя намуда, роҳҳои нави ҷарроҳӣ ва табобати ин бемории мураккабро пешниҳод кард. Баъдан дар мавзӯи «Ташхиси болинӣ ва муолиҷаи остеомиелити хунзоди музмин дар кӯдакон» рисолаи доктории худро бомуваффақият ҳимоя намуд. Ин пажӯҳиш яке аз корҳои арзишманди илмии соҳаи ҷарроҳии кӯдакона ба шумор рафта, дар он усулҳои такмилёфтаи ташхис ва табобати остеомиелити музмин пешниҳод гардидаанд, ки имрӯз низ аҳамияти амалии худро нигоҳ доштаанд.

Профессор Султонов Ш. Р. дар баробари фаъолияти табобатӣ ва омӯзгорӣ, ҳамчун муҳаққиқи сермаҳсул низ шинохта мешуд. Ӯ муаллифи зиёда аз 200 мақолаи илмӣ буда, натиҷаҳои тадқиқоти худро дар маҷаллаҳои бонуфузи ватанӣ ва хориҷӣ нашр намудааст. Инчунин муаллифи ду монография, ду китоби дарсӣ, зиёда аз бист дастури таълимию методӣ, даҳ ихтироъ ва ҳаждаҳ пешниҳоди навоварона мебошад. Осори илмии ӯ имрӯз низ барои донишҷӯён, табибон ва муҳаққиқон ҳамчун сарчашмаи арзишманди илмӣ хизмат мекунанд.

Фаъолияти илмии ӯ танҳо бо корҳои дохили кишвар маҳдуд намешуд. Вай пайваста барои такмили дониш ва азхуд намудани таҷрибаи пешрафтаи ҷаҳонӣ дар муассисаҳои бонуфузи Австрия, Федератсияи Русия ва Ҷумҳурии Қазоқистон курсҳои такмили ихтисосро гузаштааст. Таҷрибаи дар ин кишварҳо бадастовардаашро дар фаъолияти амалӣ ва таълимии худ васеъ истифода мебурд. Бо ҳамин роҳ ӯ барои ворид намудани технологияҳои муосири ҷарроҳии кӯдакона ба Тоҷикистон саҳми назаррас гузошт.

Профессор Султонов Ш. Р. иштирокчии фаъоли форумҳои сеюм ва чоруми байналмилалӣ таҳти унвони «Дастовардҳои муосири ҷарроҳӣ» буда, дар онҳо бо маърӯзаҳои илмӣ баромад намуда, таҷрибаи олимони тоҷикро дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ кардааст. Ӯ ҳамчунин узви фаъоли ҷамъияти ҷарроҳон, беҳисгарон ва эҳёгарони кӯдакони Ҷумҳурии Тоҷикистон буд ва дар таҳияи барномаҳои илмӣ, конфронсҳо ва семинарҳои соҳавӣ саҳми фаъол дошт.

Хизматҳои арзишманди профессор Султонов Ш. Р. аз ҷониби давлат низ сазовори қадрдонӣ гардидаанд. Ӯ бо нишони «Аълочии тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон» сарфароз гардида, инчунин бо ордени «Шараф» дараҷаи II мукофотонида шудааст. Ин мукофотҳо нишонаи эътирофи саҳми арзишманди ӯ дар рушди соҳаи тандурустӣ ва илми тиб мебошанд.

Шахсияти профессор Султонов Ш. Р. танҳо бо дастовардҳои илмӣ маҳдуд намешуд. Ӯ инсони хоксор, ботамкин, поквиҷдон, масъулиятшинос ва дорои ахлоқи баланди инсонӣ буд. Ҳамкорон ӯро ҳамчун роҳбари одил, устоди ғамхор ва шахси ҳамеша омодаи кумак ба ёд меоранд. Барои шогирдонаш ӯ намунаи ҳақиқии табиби донишманд, муҳаққиқи соҳибмактаб ва инсони наҷиб буд. Бисёр шогирдони ӯ имрӯз дар муассисаҳои гуногуни тандурустии кишвар фаъолият намуда, роҳи устоди худро идома медиҳанд.

Имрӯз, ҳарчанд профессор Султонов Шералӣ Раҳмонович миёни мо нест, мероси гаронбаҳои илмӣ, мактаби ҷарроҳии таъсисдода, осори таълимӣ ва ҳазорон кӯдаке, ки бо талошҳои ӯ саломатии худро барқарор намудаанд, номи ӯро зинда нигоҳ медоранд. Ёди ӯ дар қалби шогирдон, ҳамкасбон ва ҷомеаи тиббии Тоҷикистон ҳамеша бо эҳтиром ва сипос боқӣ хоҳад монд. Зиндагии кӯтоҳ, вале пурбаракати ӯ намунаи хизмат ба илм, Ватан ва инсон буд.

Номи профессор Султонов Шералӣ Раҳмонович ҳамчун яке аз чеҳраҳои барҷастаи ҷарроҳии кӯдакона ва илми тибби тоҷик дар таърихи тандурустии миллӣ бо ҳарфҳои заррин сабт гардидааст ва мероси ӯ барои наслҳои ояндаи табибон ҳамчун чароғи роҳнамо хизмат хоҳад кард.

✍️ШУЪБАИ ИТТИЛООТ ВА РОБИТА БО ҶОМЕА

14/07/2026

11/07/2026

САҲИФАИ ОЛИМОНИ ТИББИ ТОҶИК: ДАБУРОВ КОМИЛ НИЗОМОВИЧ - ОЛИМЕ, КИ БЕҲДОШТИ ҶАМЪИЯТӢ ВА ПЕШГИРИИ БЕМОРИҲОРО БА МАКТАБИ ИЛМӢ ТАБДИЛ ДОД

Дар таърихи илми тибби тоҷик шахсиятҳое ҳастанд, ки фаъолияти онҳо танҳо бо кашфиёти илмӣ маҳдуд нашуда, балки дар ташаккули низоми муосири ҳифзи саломатии аҳолӣ, омодасозии мутахассисони баландихтисос ва рушди фарҳанги беҳдоштии ҷомеа нақши барҷаста гузоштааст. Яке аз чунин олимони маъруф доктори илмҳои тиб, профессор Дабуров Комил Низомович мебошад, ки тамоми фаъолияти меҳнатӣ ва илмии худро ба пешгирии бемориҳо, рушди беҳдошти муҳити зист, эпидемиология ва тандурустии ҷамъиятӣ бахшидааст. Ӯ аз зумраи олимонест, ки фаъолияти бисёрсолаи илмӣ, омӯзгорӣ ва амалии худро дар хизмати мардум қарор дода, дар рушди мактаби илмии беҳдоштшиносӣ дар Тоҷикистон саҳми арзишманд гузоштааст.

Комил Низомович Дабуров соли 1948 ба дунё омадааст. Пас аз хатми Институти давлатии тиббии шаҳри Донетск соли 1973 фаъолияти меҳнатии худро ҳамчун духтури беҳдоштшиноси Бунгоҳи санитарию вогиршиносии шаҳри Қӯрғонтеппа (ҳоло шаҳри Бохтар) оғоз намуд. Дар ҳамин солҳои аввал ӯ бо масъалаҳои таъмини амнияти санитарӣ, пешгирии бемориҳои сироятӣ ва баланд бардоштани сатҳи беҳдошти аҳолӣ аз наздик машғул гардида, таҷрибаи ғании амалиро соҳиб шуд.

Солҳои 1975-1976 дар Институти эпидемиология ва беҳдошти шаҳри Душанбе ҳамчун ходими хурди илмӣ фаъолият намуда, ба корҳои тадқиқотӣ ҷалб гардид. Бо мақсади такмили донишу маҳорати илмӣ солҳои 1976-1979 дар аспирантураи кафедраи беҳдошти Институти давлатии тиббии №2-и шаҳри Москва таҳсил кард. Дар ҳамин ҷо пояҳои асосии мактаби илмии ӯ ташаккул ёфта, ба омӯзиши масъалаҳои истифодаи воситаҳои микробиологии ҳифзи растанӣ ва таъсири онҳо ба муҳити зист ва саломатии инсон оғоз намуд.

Пас аз хатми аспирантура солҳои 1980-1981 ҳамчун табиби вирусшиноси Стансияи санитарию вогиршиносии Вазорати тандурустии Руссия фаъолият бурд. Ин давра барои ташаккули ҷаҳонбинии илмии ӯ аҳамияти калон дошта, имконият фароҳам овард, ки таҷрибаи пешқадами мактабҳои илмии Иттиҳоди Шӯравиро аз худ намояд.

Аз соли 1981 то соли 1989 вазифаи сарэпидемиологи шуъбаи тандурустии шаҳри Душанберо иҷро намуда, дар ҳалли масъалаҳои муҳими санитариву эпидемиологӣ нақши муассир гузошт. Ин солҳои фаъолияти ӯ ба давраи густариши чорабиниҳои пешгирии бемориҳои сироятӣ, такмили назорати давлатии санитарӣ ва баланд бардоштани сатҳи омодагии муассисаҳои тандурустӣ рост меояд.

Солҳои 1989-2001 сартабиби Бунгоҳи гандзудоии шаҳри Душанбе буд. Дар ҳамин давра ҳамзамон фаъолияти омӯзгориро низ оғоз намуда, солҳои 1998-2001 ҳамчун ассистенти кафедраи беҳдошти муҳити зисти Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино ба тарбияи мутахассисони ҷавон машғул гардид. Маҳз ҳамин омезиши фаъолияти илмӣ, амалӣ ва омӯзгорӣ ӯро ба яке аз чеҳраҳои шинохтаи соҳаи беҳдоштшиносии мамлакат табдил дод.

Бо ташаббус ва роҳбарии профессор Дабуров масъалаҳои муҳими беҳдошти муҳити зист, амнияти санитарии аҳолӣ, мубориза бар зидди сироятҳои дохилибеморхонагӣ ва рушди тандурустии ҷамъиятӣ дар сатҳи нави илмӣ мавриди омӯзиш қарор гирифтанд. Ӯ аз ҷумлаи аввалин олимони тоҷик буд, ки зарурати омӯзиши ҳамаҷонибаи таъсири воситаҳои микробиологии ҳифзи растаниҳоро ба муҳити зист ва саломатии инсон асоснок намуд.

Соли 1980 рисолаи номзадии худро дар мавзӯи «Асосноккунии беҳдоштии истифодаи инсектитсидҳои бактериявии Bacillus thuringiensis дар кишоварзӣ» ҳимоя намуд. Ин таҳқиқот барои замони худ аҳамияти бузурги илмӣ дошта, масъалаҳои истифодаи бехатари воситаҳои биологиро дар кишоварзӣ бо талаботи беҳдоштӣ пайваст намуд. Баъдан, соли 1998 рисолаи доктории худро дар мавзӯи «Ҷанбаҳои беҳдоштӣ ва экологии истифодаи воситаҳои микробиологии ҳифзи растаниҳо дар асоси Bacillus thuringiensis дар кишоварзии Тоҷикистон» ҳимоя кард. Ин тадқиқоти фундаменталӣ дар ташаккули самти нави илмии арзёбии беҳдоштӣ ва экологии воситаҳои биологии ҳифзи растанӣ саҳми назаррас гузошт.

Дастовардҳои илмии профессор Дабуров К. Н. танҳо бо ҳамин маҳдуд намешаванд. Ӯ солҳои зиёд масъалаҳои сироятҳои дохилибеморхонагиро таҳқиқ намуда, роҳҳои муосири пешгирӣ ва назорати онҳоро пешниҳод кардааст. Дар баробари ин, масъалаҳои идоракунии хавфҳои санитарӣ, беҳдошти муҳити зист, таъмини амнияти эпидемиологӣ, пешгирии бемориҳои сироятӣ ва таҳкими низоми тандурустии ҷамъиятӣ аз самтҳои асосии фаъолияти илмии ӯ ба ҳисоб мераванд.

Самараи фаъолияти илмиаш дар зиёда аз 350 асари илмӣ инъикос ёфтааст. Ӯ муаллифи ду монография, шаш дастури методӣ, ҳашт тавсияи методӣ ва ду ихтирооти бо патент ҳифзшуда мебошад. Осори илмии ӯ на танҳо барои олимон, балки барои табибони амалӣ, эпидемиологҳо, беҳдоштшиносон ва донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ ҳамчун сарчашмаи арзишманди илмӣ хизмат мекунанд.

Фаъолияти омӯзгории профессор Дабуров К. Н. низ басо пурмаҳсул буд. Аз соли 2001 то соли 2005 вазифаи декани факултети пешгирии бемориҳоро ба зимма дошт. Дар ин давра барои такмили нақшаҳои таълимӣ, ҷорӣ намудани усулҳои нави омӯзиш ва баланд бардоштани сатҳи омодагии мутахассисони соҳаи санитариву эпидемиологӣ корҳои назаррас анҷом дод. Солҳои 2005-2009 ҳамчун декани факултети тандурустии ҷамъиятӣ дар рушди ин самти нави таҳсилоти тиббӣ саҳми арзанда гузошт. То охири умр мудири кафедраи беҳдошти муҳити зист буда, дар тарбияи насли нави олимону омӯзгорон хизматҳои шоиста анҷом дод.

Яке аз муҳимтарин дастовардҳои ӯ ташкили мактаби илмӣ мебошад. Зери роҳбарии профессор Дабуров К. Н. даҳ рисолаи номзадӣ ва чор рисолаи докторӣ ҳимоя гардидааст. Шогирдони ӯ имрӯз дар муассисаҳои гуногуни илмӣ, таълимӣ ва тандурустии кишвар фаъолият намуда, анъанаҳои илмии устоди худро идома медиҳанд.

Хизматҳои бисёрсолаи ӯ аз ҷониби давлат ва ҷомеа низ сазовори қадрдонӣ гардидаанд. Ӯ соҳиби унвони фахрии Аълочии тандурустии Иттиҳоди Шӯравӣ буда, бо фаъолияти содиқона ва натиҷаҳои назарраси илмӣ миёни ҳамкасбон эҳтироми баланд пайдо кардааст.

Дар солҳои паҳншавии бемории нави коронавирус (COVID-19) таҷрибаи чандинсолаи профессор Дабуров К. Н. бори дигар аҳамияти бузурги худро нишон дод. Ӯ ҳамчун мутахассиси варзидаи беҳдоштшиносӣ ва тандурустии ҷамъиятӣ дар таҳияи тавсияҳои илмӣ оид ба пешгирии паҳншавии сироят, баланд бардоштани фарҳанги санитарии аҳолӣ, истифодаи дурусти воситаҳои муҳофизати инфиродӣ ва риояи қоидаҳои беҳдоштӣ фаъолона иштирок намуд. Машваратҳо, тавсияҳо ва корҳои фаҳмондадиҳии ӯ барои кормандони соҳаи тандурустӣ ва аҳолӣ дар баланд бардоштани омодагии ҷомеа нисбат ба пандемия саҳми арзанда гузоштанд. Дар он рӯзҳои ҳассос профессор Дабуров К. Н. борҳо таъкид мекард, ки мубориза бо бемориҳои сироятӣ танҳо вазифаи табибон нест, балки масъулияти ҳар як шаҳрванди ҷомеа мебошад.

Мероси илмии профессор Комил Дабуров имрӯз низ аҳамияти худро нигоҳ доштааст. Бо назардошти тағйирёбии иқлим, рушди технологияҳои кишоварзӣ, афзоиши таҳдидҳои биологӣ ва хатари бемориҳои сироятии нав масъалаҳои беҳдошт, экология ва тандурустии ҷамъиятӣ беш аз ҳар вақти дигар аҳамияти стратегӣ касб кардаанд. Андешаҳо ва корҳои илмии ӯ барои таҳияи сиёсати давлатии ҳифзи саломатӣ ва рушди илмҳои тиббӣ заминаи боэътимод ба ҳисоб мераванд.

Профессор Комил Низомович Дабуров дар таърихи тибби тоҷик ҳамчун олими тавоно, беҳдоштшиноси барҷаста, роҳбари кордон, омӯзгори фидоӣ ва асосгузори мактаби муосири илмии беҳдошти муҳити зист ва тандурустии ҷамъиятӣ ҷойгоҳи арзандаи худро соҳиб гардидааст. Зиндагиномаи ӯ намунаи хизмати содиқона ба илм, маориф ва ҳифзи саломатии мардум мебошад. Номи ӯ дар саҳифаҳои таърихи тибби миллӣ ҳамчун шахсияте боқӣ хоҳад монд, ки бо меҳнати софдилона, дониш, таҷриба ва масъулияти баланди шаҳрвандӣ дар рушди илми беҳдоштшиносӣ ва таҳкими амнияти санитариву эпидемиологии Тоҷикистон саҳми мондагор гузоштааст.

Рӯҳашон шод бод!

✍️ШУЪБАИ ИТТИЛООТ ВА РОБИТА БО ҶОМЕА