20/07/2026
Tôi vào ngành IT vì một lý do rất chính đáng: tôi thấy trên mạng bảo lập trình viên lương cao. Và vì hồi cấp ba tôi sửa được cái wifi nhà bác hàng xóm - thật ra là rút điện cắm lại - nên cả họ tin rằng tôi có năng khiếu.
Buổi học đầu tiên, thầy hỏi cả lớp: "Ai từng viết code rồi?"
Ba mươi cánh tay giơ lên. Tôi không giơ. Thằng ngồi cạnh tôi giơ hai tay, chắc để bù phần tôi.
Thầy hỏi tiếp: "Viết bằng gì?"
Bạn A: "Dạ C++ ạ, em thi HSG tin."
Bạn B: "Dạ Python, em làm mấy con bot nhỏ nhỏ."
Bạn C: "Dạ em có một app trên Store rồi ạ."
Tôi: (nhìn xuống bàn, ngón tay gõ nhịp lên cái vỏ laptop nóng như bàn là)
Tối đó tôi về ký túc xá, mở Google, gõ đúng một câu: "học lập trình từ số 0 có kịp không".
Google trả về 4.720.000 kết quả. Không kết quả nào trả lời câu hỏi thật của tôi, vì câu hỏi thật của tôi không phải là "có kịp không". Câu hỏi thật là: "Mình có thuộc về chỗ này không?"
Cái đó Google không index.
Phần 2 - Con bé gõ thiếu dấu chấm phẩy
Phòng lab B5 ở tầng bốn, không thang máy, và cái quạt trần quay chậm đến mức bạn có thể đếm được từng vòng.
Buổi thực hành đầu tiên, tôi ngồi cạnh một con bé tóc buộc cao, mặc áo khoác đồng phục rộng hơn người nó hai size. Nó gõ được ba dòng thì màn hình đỏ lòm.
Nó quay sang tôi, mặt tỉnh bơ:
"Máy này hỏng rồi."
Tôi liếc qua màn hình. Thiếu dấu chấm phẩy dòng 7.
Tôi định nói "thiếu chấm phẩy kìa". Nhưng cái miệng tôi - cái miệng đã phản bội tôi suốt mười tám năm - nói ra thành:
"Ừ. Máy này hỏng thật."
Nó gật gù, rất nghiêm túc: "Biết ngay mà."
Rồi nó gọi thầy. Thầy đến, nhìn ba giây, gõ một dấu chấm phẩy, chương trình chạy. Thầy đi. Con bé quay sang nhìn tôi bằng ánh mắt mà tôi sẽ còn nhớ rất lâu - ánh mắt của một người vừa phát hiện ra đồng loại của mình cũng ngu ngang mình.
Nó bảo: "Ông cũng không biết à?"
Tôi bảo: "Biết. Nhưng tôi tôn trọng cách nghĩ của bà."
Nó cười. Tiếng cười to hơn mức cho phép trong phòng lab, làm cả dãy bàn quay lại.
Nó tên Thuỷ. Sau này Thuỷ đi làm QA, và tôi hiểu vì sao. Người đầu tiên trên đời tin rằng lỗi là do máy chứ không do mình - đó là tố chất bẩm sinh.
Phần 3 - Những thứ không ai dạy trong syllabus
Học kỳ đầu, tôi học được đúng bốn thứ, không thứ nào có trong đề cương:
Một. Không phải ai giơ tay trong buổi học đầu tiên cũng giỏi thật. Thằng "có app trên Store" - cái app đó là bài tập mẫu trong khoá học online, nó chỉ đổi màu nút bấm. Ba tháng sau nó hỏi tôi vòng lặp for chạy mấy lần. Tôi không cười nó. Tôi chỉ thấy nhẹ cả người, kiểu một người đi trong bóng tối phát hiện ra người bên cạnh cũng đang quờ quạng.
Hai. Cái cảm giác lần đầu code chạy đúng - đúng thật, không phải copy - nó không giống bất cứ cảm giác nào khác. Nó không phải niềm vui. Nó giống như đang chìm thì chân chạm được đáy. À. Đứng được. Chỗ này đứng được.
Ba. Ký túc xá 11 giờ tắt điện. Nhưng ổ điện hành lang thì không. Sinh viên IT năm nhất là loài sinh vật duy nhất tự nguyện ngồi bệt dưới sàn hành lang lúc nửa đêm, ôm cái laptop cắm nhờ ổ điện của cái quạt công cộng, để sửa một bài tập nộp tuần sau.
Bốn. Mì Hảo Hảo bẻ vụn ra ăn sống chấm gói gia vị thì tiết kiệm được 3 phút và một cái ấm siêu tốc. Tôi không tự hào về phát hiện này. Tôi chỉ ghi lại cho khoa học.
Phần 4 - 5 giờ 17 phút
Đêm cuối kỳ, tôi ngồi ở hành lang tầng ba, sửa bài tập lớn. Bài chạy sai từ 11 giờ đêm. Tôi thử mọi thứ: đổi biến, đổi vòng lặp, khởi động lại máy, khởi động lại niềm tin vào bản thân.
Đến 5 giờ 17 phút sáng thì tôi tìm ra.
Sai một dấu bằng. Tôi viết = trong khi lẽ ra phải là ==.
Một dấu bằng. Sáu tiếng đồng hồ. Một gói mì. Hai lần muốn gọi điện về bảo mẹ là con học không nổi.
Tôi bấm chạy. Nó chạy. Màn hình đen, chữ trắng, dữ liệu trôi ra đúng như tôi tưởng tượng. Ngoài cửa sổ hành lang, trời bắt đầu hửng - cái màu xám xanh mà chỉ những người thức trắng mới nhìn thấy, những người ngủ đủ giấc thì không bao giờ biết nó tồn tại.
Tôi liếc góc màn hình. 5 giờ 17 phút. Đúng cái con số của buổi chiều tháng Chín hôm ấy, lúc tôi ngồi nhìn dòng error đầu tiên trong đời và nghĩ chắc mình chọn nhầm ngành. Chỉ khác là hồi đó trời đang tối dần đi.
Tôi ngồi im. Không hét. Không chụp màn hình khoe ai.
Chỉ thấy sống mũi hơi cay, và tôi đổ tại thiếu ngủ.
Lúc đó điện thoại rung. Tin nhắn của Thuỷ, gửi từ 1 giờ đêm - tôi để máy bay từ tối, một phần cho đỡ tốn pin, một phần vì sợ đang bí bug mà có ai nhắn gì thì tôi sẽ vin vào đó để bỏ cuộc:
"Ông ơi bài tập lớn của tôi máy nó hỏng rồi."
Tôi nghĩ 500 dòng. Nghĩ về việc bảo nó rằng máy không hỏng, chưa bao giờ hỏng, rằng cái hỏng luôn nằm trong chính chỗ mình vừa gõ. Nghĩ về việc bảo nó rằng đêm nay tôi cũng ngồi đây, và nếu nó cũng thức thì hoá ra hai đứa đã cùng nhìn một bầu trời.
Tôi gõ. Xoá. Gõ. Xoá.
Cuối cùng gửi:
"Mai tôi xem cho."
Bốn chữ. Không có try...catch nào cả.
Gửi mấy đứa vừa nhập học
Nếu bạn vừa kéo vali vào ký túc xá, vừa mở cái laptop bố mẹ dành dụm mua cho, vừa nhìn dòng error đầu tiên trong đời và thấy hơi tủi thân - tôi nói cho bạn nghe hai điều.
Điều thứ nhất: cái lỗi đó không nói gì về bạn cả. Compiler không đánh giá con người. Nó chỉ chỉ vào dòng 7 và nói "chỗ này thiếu cái này", một cách lạnh lùng và công bằng đến mức, sau này khi ra đời gặp những người đánh giá bạn bằng đủ thứ chẳng liên quan, bạn sẽ thấy nhớ nó.
Điều thứ hai: bốn năm tới bạn sẽ quên gần hết. Quên định nghĩa con trỏ. Quên bảy tầng OSI (thề, ai cũng quên). Quên tên thầy dạy môn đại cương.
Nhưng bạn sẽ không quên cái đêm đầu tiên code chạy đúng, và cái màu trời lúc 5 giờ 17 phút sáng hôm ấy.
Ngành này bạc lắm - bug thì nhiều, tóc thì ít, requirement thì đổi mỗi tuần. Nhưng nó cho bạn một thứ mà không mấy ngành cho được: mỗi lần bạn sửa được một thứ hỏng, không ai phải ban ơn cho bạn cả. Nó chạy, là nó chạy.
Nhập môn vui nhé. Nhớ dấu chấm phẩy. 🙂
git log --oneline --reverse
0000000 git init dai-hoc
a1b2c3d "Hello, World" - thiếu dấu chấm phẩy, 15 phút, một cuộc khủng hoảng danh tính.
d4e5f6a Ngồi hành lang tầng ba, cắm nhờ ổ điện cái quạt công cộng.
b7c8d9e Máy của Thuỷ hỏng. Lần thứ mười một. Vẫn chưa dám nói là do dòng 7.
c9d0e1f 5:17 AM. Sai một dấu bằng. Trời hửng. Không hét, chỉ ngồi im.
f2a3b4c "Mai tôi xem cho." - 4 chữ, 0 error handling.
// END OF FILE. No bugs found. Just a boy, a laptop, and 5:17 AM.
Viết tặng những đứa năm nhất đang ngồi trong căn phòng ký túc xá còn lạ hơi người, ăn mì tôm, và tự hỏi mình có hợp với ngành này không. Hợp hay không thì bốn năm nữa mới biết. Nhưng cái đêm đầu tiên code chạy đúng, thì cả đời bạn sẽ nhớ.
Code toàn bug
