28/09/2026
TIỀN NHÂN LẬP CHỢ - MỘT MẠCH SỐNG CỦA NGƯỜI VIỆT
Sáng 27/9/2026, tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (2 Ter Lê Duẩn, TP. Hồ Chí Minh), chương trình “Nếp nhà xưa – Mạch sống người Việt” mở màn bằng tọa đàm “Tiền nhân lập chợ”.
Từ một không gian tưởng như rất đỗi quen thuộc, các nhà nghiên cứu, nhà báo, nghệ sĩ và người dân cùng nhìn lại một mạch sống lâu bền của văn hóa Việt: chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi nếp nhà bước ra đời sống.
Chợ – một “xã hội nhỏ”
Từ những chuyến khảo sát các khu chợ trải dài từ Cà Mau đến Lào Cai, TS. Bùi Việt Thành - Giảng viên Khoa Văn hoá học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM nhìn chợ như một “không gian văn hoá” hay là “xã hội nhỏ” – nơi không chỉ diễn ra hoạt động trao đổi hàng hóa mà còn bộc lộ cách con người ứng xử, nương tựa và xây dựng lòng tin với nhau.
Ông kể về một hình thức trao đổi vẫn còn hiện diện tại các chợ quê ở Quảng Trị: buổi tối bắt được hai con cá lóc, sáng mang ra đổi lấy rau muống, rau lang hoặc măng. Việc “hàng đổi hàng” ấy tuy giản dị nhưng cho thấy chợ không chỉ vận hành bằng tiền bạc. Đằng sau mỗi cuộc trao đổi còn có nhu cầu sẻ chia, sự quen biết và khả năng thích ứng của cộng đồng.
Theo TS. Bùi Việt Thành, dù nhiều nghề buôn bán truyền thống có thể mai một, nhưng khu chợ truyền thống vẫn tiếp tục sống, bởi chúng gắn với nhu cầu và nhịp sinh hoạt thường ngày của người dân.
Tuy nhiên, những chuyến đi thực tế cũng cho ông thấy một mặt khác của chợ truyền thống. Có những sạp hàng tại các tỉnh lẻ mở cửa từ sáng đến chiều nhưng không bán được món nào; tiền thuê sạp phải nhờ con cái hỗ trợ. Câu chuyện ấy phản ánh sức ép ngày càng lớn từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi, thương mại điện tử và những phương thức phân phối mới.
Dẫu vậy, chợ truyền thống vẫn còn một lợi thế khó thay thế: người Việt muốn mua thực phẩm tươi và lựa đúng món, đúng vị mà gia đình mình cần. Người đi chợ không chỉ mua một sản phẩm; họ còn nhìn, chạm, lựa chọn, hỏi han và nhận được lời tư vấn từ người bán.
Ở đó, sự quen biết lâu ngày tạo nên một dạng tri thức rất riêng. Người bán có thể nhớ khách quen thường mua món gì, gia đình có bao nhiêu người, hôm nay loại cá nào ngon hoặc món nào phù hợp để nấu trong ngày. Những hiểu biết ấy không nằm trên nhãn hàng hay trong thuật toán, mà được tích lũy qua những lần gặp gỡ.
Nơi truyền lại kinh nghiệm sống
Tại tọa đàm, nhiều ý kiến cùng cho thấy chợ còn là nơi tri thức đời thường được trao truyền: cách chọn cá tươi, sơ chế thực phẩm, nấu một món ăn, cân hàng, trả giá hay cư xử với người mua và người bán. Nghề buôn bán cũng có thể được truyền từ cha mẹ sang con cái qua nhiều thế hệ.
Những buổi theo mẹ đi chợ vì thế không chỉ là ký ức tuổi thơ. Đó còn là lúc một đứa trẻ quan sát cách người lớn hỏi giá, lựa hàng, giữ lời, kiểm tra tiền thừa và nói lời cảm ơn. Nếp nhà được truyền đi từ chính những hành động nhỏ như vậy.
Chữ tín không cần đến hợp đồng
Điều đáng chú ý trong câu chuyện về chợ không chỉ nằm ở số lượng hàng hóa được mua bán, mà còn ở cách quan hệ giữa người với người được hình thành.
Ở chợ truyền thống, chữ tín thường không cần đến hợp đồng hay giấy tờ. Người mua kỳ vọng hàng hóa đúng chất lượng, đúng giá; người bán giữ lời với khách quen. Sự tin tưởng được tích lũy qua thời gian bằng những cam kết ngầm, lời cảm ơn và cách đối đãi có tình có nghĩa.
Nhận thừa tiền có trả lại không? Đã hẹn lấy hàng có giữ lời không? Không mua nữa có nói một lời nhã nhặn không?
Một hành vi riêng lẻ chưa thể nói lên toàn bộ con người. Nhưng sự nhất quán trong cách ứng xử qua thời gian sẽ tạo thành dấu ấn. Khi những điều được dạy trong gia đình được mang ra thực hành với người khác – kể cả người chỉ gặp một lần giữa chợ – “nếp nhà” đã bước ra ngoài phạm vi của mái ấm.
Chợ có thể thay đổi, nhưng chưa dễ mất đi
Theo TS. Bùi Việt Thành, chợ truyền thống sẽ vẫn còn tồn tại. Chợ truyền thống hiện nay không còn nguyên hình dạng vật lý như trước, nhưng chợ vẫn có thể tiếp tục sống trong nhu cầu gặp gỡ, trao đổi và cách con người ứng xử với nhau.
Công nghệ số có thể thay đổi cách mua bán, nhưng không dễ tái tạo nguyên vẹn trải nghiệm xã hội và văn hóa của một phiên chợ: tiếng chào mời, mùi vị của thực phẩm, sự rộn ràng, những cuộc trò chuyện và cảm giác được nhận ra giữa một cộng đồng quen thuộc.
Trước khi tọa đàm diễn ra, không gian triển lãm tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đã kể câu chuyện ấy bằng những hồ sơ, hình ảnh về quá trình hình thành các khu chợ tại Sài Gòn, Chợ Lớn và Nam Bộ. Những tư liệu cho thấy việc lập chợ không chỉ tạo ra nơi buôn bán mà còn kiến tạo một không gian gặp gỡ và tổ chức đời sống cộng đồng.
Từ những hồ sơ lập chợ thời Pháp thuộc đến câu chuyện người dân Quảng Trị mang cá lóc đi đổi rau; từ những sạp hàng đang chật vật tồn tại đến ký ức theo mẹ ra chợ – tất cả cùng nối vào một mạch sống.
Điều tiền nhân để lại không chỉ là những mái chợ, mà còn là một cách sống cùng người khác sao cho còn chữ tín, còn tình nghĩa và còn sự tin cậy. Từ một phiên chợ, ta có thể nhìn thấy một nếp nhà.
Ghi ảnh: Minh Hòa
